زندگینامه رئیسعلی دلواری / از آرمانهای مشروطه تا حماسهی نبرد با استعمار انگلیس در بوشهر
زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری، یکی از بزرگترین قهرمانان ملی و نماد مبارزه با استعمار در تاریخ معاصر ایران، از دوران مشروطه تا نبرد با انگلیسیها در بوشهر در این مطلب مرور شده است که خواهیم خواند.
رئیسعلی دلواری از چهرههای شناختهشده مقاومت جنوب ایران در سالهای پایانی دوره قاجار و همزمان با جنگ جهانی اول بود. نام او بیش از هر چیز با درگیری نیروهای محلی تنگستان و بوشهر با قوای بریتانیا گره خورده است؛ درگیریهایی که پس از ورود نیروهای انگلیسی به جنوب ایران شدت گرفت و تا پس از کشتهشدن دلواری در شهریور ۱۲۹۴ ادامه پیدا کرد.
سالهای ابتدایی زندگی
رئیسعلی دلواری حدود سال ۱۲۶۱ خورشیدی، برابر با ۱۸۸۲ میلادی، در دلوار به دنیا آمد؛ منطقهای ساحلی در تنگستان که امروزه از توابع استان بوشهر است.
تصویر منتسب به رئیسعلی دلواری
پدرش زائر محمد، از افراد بانفوذ و کدخدایان دلوار بود که با القابی ازجمله رئیس محمد و معینالاسلام نیز از او یاد میشود. شهین، مادر رئیسعلی، از خانوادهای بومی در تنگستان بود. تولد و رشد در چنین خانوادهای باعث شده بود رئیسعلی دلواری از جوانی با مناسبات محلی، روابط میان روستاها و خوانین منطقه و مسائل سیاسی بوشهر آشنا باشد.
بر اساس روایتهای منتشرشده، او پیش از آنکه به چهرهای نظامی و سیاسی تبدیل شود، در کشاورزی فعالیت داشت. خانواده او از زمین و نخلستان درآمد داشتند و به دلیل موقعیت ساحلی دلوار، او در تجارت و دادوستد دریایی با مناطق آن سوی خلیج فارس نیز بیارتباط نبود.
رئیسعلی دلواری و جنبش مشروطه
ورود جدی رئیسعلی دلواری به تحولات سیاسی به سالهای انقلاب مشروطه بازمیگردد. او در حدود ۲۴ سالگی با مشروطهخواهان بوشهر، تنگستان و دشتی همکاری میکرد.
در دورهای که محمدعلیشاه قاجار مجلس را به توپ بست و دوره موسوم به «استبداد صغیر» آغاز شد، نیروهای مشروطهخواه در نقاط مختلف ایران فعالیت خود را ادامه دادند. در جنوب نیز دلواری در کنار نیروهای محلی قرار گرفت.
در سال ۱۲۸۷، به درخواست شماری از روحانیان و مشروطهخواهان منطقه از جمله سید مرتضی مجتهد اهرمی، دلواری و نیروهای همراهش وارد بوشهر شدند. نیروهای مشروطهخواه برای حدود ۹ ماه کنترل شهر را در اختیار داشتند.
آغاز درگیری با انگلیسیها
در آغاز جنگ جهانی اول ایران رسماً اعلام بیطرفی کرده بود، اما این بیطرفی مانع ورود نیروهای خارجی نشد. روسیه در شمال ایران حضور نظامی داشت و بریتانیا نیز به دلیل اهمیت خلیج فارس، مسیرهای تجاری و ارتباط با هند، در جنوب ایران منافع گستردهای دنبال میکرد.
در سال ۱۹۱۵ حضور نظامی بریتانیا در بوشهر افزایش یافت و نیروهای این کشور کنترل بخشهایی از منطقه را به دست گرفتند. پیشروی از بوشهر به سمت برازجان و سپس شیراز نیز در محاسبات نظامی بریتانیا قرار داشت. در آن زمان، گروههایی از نیروهای محلی تنگستان، دشتی و دشتستان وارد درگیری مسلحانه با نیروهای انگلیسی شدند.
مقاومت جنوب تنها متکی به دلواری نبود و مجموعهای از خوانین، نیروهای محلی، روحانیان و گروههای مسلح در آن حضور داشتند. با این حال، او به یکی از فرماندهان شناختهشده این جریان تبدیل شد.
بنا به روایات منتشرشده، او پیش از آغاز گسترده عملیات نظامی در مقابله با نیروهای انگلیسی با روحانیان منطقه در ارتباط بود. در ادامه حکمهایی از سوی علمای نجف و روحانیانی مانند شیخ محمدحسین برازجانی برای مقابله با حضور نظامی خارجی صادر شد. دلواری پس از این تحولات همراه افرادی مانند خالو حسین بردخونی دشتی آمادگی خود را برای مقابله با نیروهای بریتانیا و جلوگیری از پیشروی آنان اعلام کرد.
نبرد دلوار
یکی از مهمترین بخشهای زندگی رئیسعلی دلواری، درگیری نیروهای او با قوای بریتانیا در منطقه دلوار است.
نیروهای بریتانیایی برای کنترل ساحل و از میان برداشتن پایگاه نیروهای تنگستانی، دلوار را هدف حمله زمینی و دریایی قرار دادند. کشتیهای جنگی بریتانیا نیز در عملیات حضور داشتند و منطقه زیر آتش قرار گرفت.
نیروهای محلی به دلیل شناخت دقیق از جغرافیای منطقه، از شیوههایی استفاده میکردند که امروزه معمولاً از آن با عنوان جنگ چریکی یا پارتیزانی یاد میشود؛ حملات سریع، شبیخونهای شبانه، استفاده از نخلستانها و زمینهای آشنا و عقبنشینی پیش از درگیری طولانی با نیروهای مجهزتر.
این نبرد یکی از مهمترین شکستهای نیروهای انگلیسی در رویارویی با نیروهای محلی جنوب توصیف میشود.
همرزمان رئیسعلی دلواری چه کسانی بودند؟
با این همه، مبارزه مسلحانه در جنوب ایران به یک فرد محدود نبود. چندین چهره محلی در دورههای مختلف با رئیسعلی دلواری همکاری کردند و پس از او نیز مبارزه را ادامه دادند. از شناختهشدهترین این افراد میتوان به شیخ حسینخان چاهکوتاهی، زائر خضرخان اهرمی، خالو حسین بردخونی دشتی و غضنفرالسلطنه برازجانی اشاره کرد.
نام ویلهلم واسموس، دیپلمات آلمانی حاضر در جنوب ایران نیز در بسیاری از روایتهای مربوط به این دوره دیده میشود. آلمان در جنگ جهانی اول رقیب بریتانیا بود و تلاش میکرد از مخالفت نیروهای محلی ایران با حضور انگلیسیها استفاده کند.
ماجرای پیشنهاد ۴۰ هزار پوند به رئیسعلی دلواری
یکی از روایتهای مشهور درباره رئیسعلی دلواری، پیشنهاد مالی بریتانیا برای کنارکشیدن او از مبارزه است.
بر اساس برخی گزارشهای موجود، افرادی واسطه شدند تا در مقابل دریافت ۴۰ هزار پوند، دلواری با پیادهشدن نیروهای بریتانیا در ساحل و حرکت آنان به سمت مناطق داخلی مخالفت نکند. اما این پیشنهاد پذیرفته نشد.
نحوه کشتهشدن رئیسعلی دلواری
رئیسعلی دلواری در شب ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ در منطقه تنگک صفر، در نزدیکی بوشهر، هنگامی که ۳۳ سال داشت، کشته شد.
طبق روایات موجود، دلواری در جریان آمادهسازی یا اجرای یک شبیخون علیه نیروهای بریتانیایی، از پشت هدف گلوله قرار گرفت. در برخی از منابع، فردی به نام غلامحسین تنگکی به عنوان عامل تیراندازی معرفی شده است.
کشتهشدن رئیسعلی به معنای پایان فوری درگیریها نبود. نیروهایی مانند زائر خضرخان اهرمی، شیخ حسینخان چاهکوتاهی و دیگر گروههای محلی به مبارزه ادامه دادند.
با این حال، نبود فرماندهی که بتواند گروههای مختلف محلی را در کنار هم نگه دارد، به تدریج بر توان این جریان اثر گذاشت. درگیریهای داخلی، اختلاف میان خوانین، برتری تجهیزات نظامی بریتانیا و دستگیری یا کشتهشدن تعدادی از رهبران محلی نیز باعث تضعیف مقاومت شد.
همسر و فرزندان رئیسعلی دلواری
اطلاعات موجود درباره همسر و فرزندان رئیسعلی دلواری ضدنقیض است.
یکی از روایتهای منتشرشده میگوید او چهار بار ازدواج کرد و تنها از آخرین همسر خود، مدینه دختر صفر از اهالی دلوار، صاحب پسری به نام عبدالحسین شد. عبدالحسین بعدها با نام بهادر شهیدی نیز شناخته شد.
از او سه نوه به نامهای غلامحسین، فرنگیس و گلاندام به یادگار مانده بود. گلاندام شهیدی که از او به عنوان آخرین نوه زنده رئیسعلی دلواری یاد میشد، در سال ۱۳۹۴ درگذشت.
در سال ۱۳۸۹ فیلمی مستند با عنوان خیری از آخرین همسر رئیسعلی دلواری در شبکه یک سیما پخش شد که گفته میشود با بهرهگیری از مصاحبهای که در سال ۱۳۵۲ با مرحوم خیری انجام شده بود، تولید شده است.
آرامگاه رئیسعلی دلواری کجاست؟
پس از کشتهشدن، پیکر رئیسعلی دلواری ابتدا در نزدیکی یک زیارتگاه در روستای کلهبند دفن شد. سپس بنا بر وصیتی که به او نسبت داده شده، پیکرش به نجف انتقال یافت و در قبرستان وادیالسلام، در نزدیکی حرم امام علی (ع)، به خاک سپرده شد.
آرامگاه او همچنان در وادیالسلام نجف قرار دارد.
خانه رئیسعلی دلواری و «روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس»
خانه خانوادگی رئیسعلی دلواری در دلوار بعدها به موزه تبدیل شد و امروزه یکی از مکانهای تاریخی شناختهشده استان بوشهر به شمار میرود.
در این مجموعه اسناد، تصاویر، اشیای مرتبط با جنبش جنوب و اطلاعاتی درباره مبارزات مردم تنگستان نگهداری و به نمایش گذاشته شده است.
در سال ۱۳۸۹ شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۲ شهریور، سالروز کشتهشدن رئیسعلی دلواری، را در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس» نامگذاری کرد.
از آن زمان هر سال در بوشهر و بهویژه دلوار برنامههایی همزمان با این روز برگزار میشود.
رئیسعلی دلواری در سریال دلیران تنگستان
بخش زیادی از شهرت رئیسعلی دلواری در میان نسلهای بعد مربوط به مجموعه تلویزیونی دلیران تنگستان است که بر اساس رویدادهای مربوط به مقاومت مردم جنوب ایران ساخته شد.
این مجموعه به کارگردانی همایون شهنواز، بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲ ساخته شد و یک سال بعد در تلویزیون به نمایش درآمد و محمود جوهری نقش رئیسعلی دلواری را در آن ایفا کرد.
