دور زدن سد نفوذناپذیر مغز برای دارورسانی هدفمند؛ درمان بیماریهای دستگاه عصبی مرکزی ممکن میشود؟
میتوان دیواره نفوذناپذیر سد خونی ـ مغزی را فریب داد تا دارورسانی به مغز امکانپذیر شود.
به گزارش اطلاعات آنلاین، بیماری هایی مانند تصلب بافتها، پارکینسون، آلزایمر و صرع بیماریهای دستگاه عصبی مرکزی هستند. درمان این بیماریها بسیار مشکل است زیرا سد خونی ـ مغزی از مغز محافظت میکند.
سد خونی ـ مغزی نقش دیوار مرزی بین خون و مغز را ایفا می کند؛ به عبارتی دیگر سد جدا کننده مایع برون سلولی مغز از جریان خون است و فقط به بعضی از مولکول ها اجازه ورود به مغز را می دهد. آب و اکسیژن می توانند از آن عبور کنند، همان طور که مولکول های الکل و قهوه اجازه گذر کردن را دارند اما این سد راه عبور ۹۹ درصد از ترکیبات محافظت کننده دستگاه عصبی را می بندد و مانع از رسیدن آنها به مغز می شود.
برای این منظور، نانوذرات نقش دارورسانی را به خوبی ایفا می کنند می توان آنها را از سد خونی ـ مغزی عبور داد؛ مادامی که به طور مداوم آنها را ردیابی و پایش کرد.
درباره این که در سد خونی ـ مغزی یک مغز زنده و فعال چه اتفاقاتی رخ می دهد اطلاعاتی زیادی در دست نیست. با این حال برخی از داروها عبور می کنند و برخی دیگر با مانع روبرو می شوند. از این لحاظ، سد خونی ـ مغزی مانند جعبه سیاه هواپیما عمل می کند. علت استفاده از این تشبیه این است که رویدادهای بین زمان تزریق دارو و زمانی که دارو در مغز مشاهده می شود در ابهام قرار دارند. با این حال، نانوذرات به طور حتم از سد خونی ـ مغزی عبور می کنند.
نانوذراتی که برای ورود به مغز هدفمندی می شوند باید از طریق سلول های لایه درون رگی جذب رگ ها شوند. این سلول ها در سد خونی ـ مغزی قرار دارند و وظیفه آنها پذیرش یا عدم پذیرش مولکول های ورودی به بافت مغزی است.
لایه درون رگی لایه نازکی متشکل از سلول است که سطح داخلی رگ های خونی را می پوشاند. این لایه مولکول های تازه وارد را شناسایی می کند. بدین ترتیب مولکول ها از سد خونی ـ مغزی به درون مغز راه پیدا می کنند.
به عنوان مثال، نانوذرات لیپوزومی محفظه ای برای حمل بار دارند که محل بارگذاری داروهای محافظت کننده و تقویت کننده اعصاب است. عملکرد آنها در حمل و رساندن دارو به مغز می تواند به درمان بسیاری از بیماری های زوال دهنده عقل کمک کند.
تاکنون این رویکرد در بسیاری از کارآزمایی های بالینی مرتبط با سرطان مغز، سکته، آلزایمر و پارکینسون مورد آزمایش قرار گرفته است، اما میزان دارویی که نانوذرات جا به جا می کنند هنوز کم است و لازم است برای رسیدن به کاربرد بالینی افزایش داده شود. پس لازم است شیوه دارورسانی به کمک نانوذرات بهینه سازی شود. برای این منظور، درک تعامل نانوذرات با سد خونی ـ مغزی بسیار مهم است.
رگ های مغزی مختلف هر کدام به نحوی متفاوت با نانوذرات رفتار می کنند. برخی از رگ ها آنها را رد می کنند و اجازه پیشروی نمی دهند؛ درحالی که برخی دیگر راه را برای عبور آنها باز نگه می دارند. اگرچه آناتومی و عملکرد لایه درون رگی در رگ های خونی مختلف متفاوت است اما این ویژگی بسیار مهم مغز تاکنون در حوزه دارورسانی از نگاه دانشمندان دور مانده است.
در سال های اخیر دانشمندان نشان داده اند که نانوذرات به طور عمده از طریق فضاهای بین رگ های بزرگ وارد مغز می شوند، نه از درون مویرگ های کوچک و فراوان. این فضا دور تا دور رگ ها را فرا گرفته است و خروج نانوذرات از لایه درون رگی و پیشروی آنها در مغز را تسهیل می کند. مویرگ های خونی فاقد این فضای پیرامونی هستند. در گذشته تصور می شد که مویرگ ها در این انتقال دخالت دارند.
در واقع این رگ های بزرگ و فضای پیرامون آنها هستند که ارسال هدفمند داروهای تقویت کننده عملکرد اعصاب به مغز را بر عهده دارند. این شیوه دارورسانی به مغز گامی بزرگ به سوی درمان مؤثر اختلالات و بیماری های مغزی محسوب می شود.
