روایتی از زندگی مردی که هم ناخدای دریا بود، هم شاعر و نوحهخوان اهلبیت؛ مردی که میان دو پرچم ایران برای عزاداری امام حسین(ع) میایستاد.
به گزارش همشهری آنلاین، گاهی یک نام، آنقدر در حافظه مردم تکرار میشود که نمیتوان از کنار آن ساده گذشت؛ نامی که در نوحهها میپیچد، سینهبهسینه منتقل میشود و نسلها بعد هنوز مداحان آن را بر زبان میآورند. برای علیرضا دباغ، کارگردان مستند داستانی «لبالب» نیز ماجرا از همینجا آغاز شد؛ از یک نام تکرارشونده در نوحههای جنوب: ناخدا عباس دریانورد.
دباغ که سالهاست به این شخصیت تاریخی و آیینی پرداخته، در جستوجوی پاسخ این سؤال که «ناخدا عباس چه کسی بوده که نامش در نوحههای جنوب همچنان زنده است؟» وارد مسیری پژوهشی شد؛ مسیری که از کتابخانهها و اسناد آغاز شد، به تحقیقات میدانی رسید و در نهایت پس از سالها تحقیق و راستیآزمایی، به تولید مجموعهای پنجقسمتی انجامید که زندگی این پیرغلام اهلبیت را روایت میکند.
«لبالب» حاصل حدود ۱۵ سال کار است؛ مستندی که تصویربرداری آن از سال ۱۳۸۹ در بوشهر، اهواز و تهران آغاز شد و سرانجام پس از یک دهه و نیم به آنتن شبکه دو سیما رسید.
یک نام در نوحههای جنوب؛ آغاز یک جستوجو
علیرضا دباغ درباره نقطه آغاز این پژوهش میگوید: «در نوحههای جنوب که من خیلی به آنها علاقهمند هستم، دائم یک اسم به نام نامدار در نوحهها تکرار میشد. از همان اول برای من جذاب بود که بدانم این ناخدا کیست که همه نوحهخوانان جنوب، چه در بوشهر و چه در خوزستان و حتی کشورهای حاشیه خلیج فارس و بخشهای فارسیزبان آنها، نامش را در نوحههایشان میآورند.»
همین کنجکاوی، آغاز تحقیقاتی شد که بعدها بخش مهمی از زندگی دباغ را به خود اختصاص داد. او برای رسیدن به تصویری دقیق از ناخدا عباس، تحقیق را در سه مسیر پیش برد؛ مطالعات کتابخانهای، تحقیقات میدانی و در نهایت راستیآزمایی اطلاعات بهدستآمده از این دو مسیر.
نتیجه این جستوجو، رسیدن به شخصیتی بود که زندگیاش تنها به نوحه و مداحی محدود نمیشد؛ ناخدا عباس دریانورد، دریانوردی برجسته، نویسنده خاطرات، شاعر، وطندوست و از چهرههای اثرگذار در شکلگیری دریانوردی نوین ایران بود.
ناخدایی که خاطراتش را برای آیندگان نوشت
ناخدا عباس دریانورد در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی در بوشهر و در خانوادهای دریانورد به دنیا آمد؛ خانوادهای که نسلبهنسل ناخدایی کشتیها را بر عهده داشتند.
اما در کنار دریا، از همان سالهای کودکی و نوجوانی علاقه دیگری نیز در وجود او شکل گرفت؛ علاقه به شعر، شاعری، نویسندگی و محبت به اهلبیت(ع).
به گفته دباغ، یکی از مهمترین شانسهای این پروژه، دسترسی به دستنوشتهها و دفترهای خاطرات ناخدا عباس بود؛ نوشتههایی که به بازماندگان او رسیده بود و بخشهایی از آنها در اختیار گروه تولید «لبالب» قرار گرفت.
او درباره این اسناد میگوید: «ناخدا عباس از سن ۱۸ سالگی خاطراتش را نوشته و خوشبختانه بازماندگان او توانستند دفترهای خاطرات پدربزرگ و جدشان را پیدا کنند و در اختیار ما قرار دهند.»
این نوشتهها پنجرهای تازه به زندگی ناخدا باز کرد؛ مردی که در سفرهای دریایی، ماجراهای شیرین و تلخ بسیاری را تجربه کرده بود و از نزدیک با جنگها، دزدان دریایی، قاچاقچیان و گروههایی که امنیت خلیج فارس را تهدید میکردند، مواجه شده بود.
دباغ در پژوهشهایش به نقش ناخدا عباس در تاریخ دریانوردی ایران نیز رسید. او معتقد است ناخدا عباس در دوره قاجار از پایهگذاران دریانوردی نوین ایران بوده و در دوره پهلوی اول نیز در کشف منطقه خورموسی در محدوده بندر شاپور سابق، بندر امام خمینی امروز، نقش داشته است.
او همچنین دانش دریانوردی را از کاپیتانهای بلژیکی و اروپایی آموخته بود؛ اما آنچه شخصیت او را از یک ناخدای صرف فراتر میبرد، پیوند عمیقش با فرهنگ و آیین مردم جنوب بود.
از عرشه کشتی تا صف عزاداران
ناخدا عباس در کنار دریانوردی، ارتباط عمیقی با اهلبیت(ع) داشت. او بهتدریج در نوحهخوانی مردم جنوب نیز نقش پیدا کرد و برای عزاداری سیدالشهدا(ع) اشعار و نوحههایی سرود؛ نوحههایی که خودش برای آنها آهنگ میساخت و با صدای خودش اجرا میکرد.
به گفته دباغ، او در سینهزنی مردم بوشهر، خوزستان و هرمزگان نیز به نوعی نظم و ساختار داد و اشعارش در مجالس عزاداری رواج پیدا کرد. اما شاید یکی از مهمترین ابعاد شخصیت ناخدا عباس، پیوندی بود که میان عشق به امام حسین(ع) و عشق به ایران برقرار کرده بود. دباغ درباره این ویژگی میگوید: «مهمترین ویژگی شخصیتی ناخدا عباس از نظر من وطنپرستی او بود. ناخدا عباس در حقیقت مصداق این حدیث شریف پیامبر است که فرمودند «حب الوطن من الایمان.»
او برای این ویژگی، خاطرهای تاریخی را روایت میکند؛ دورهای که در زمان رضا شاه، برگزاری مراسم عزاداری سیدالشهدا(ع) ممنوع شده بود، اما ناخدا عباس با وجود لباس نظامیاش در میان عزاداران حاضر میشد. «او با همان لباس نظامیاش میرفت در بین صفوف عزاداران قرار میگرفت و نوحههایی را که خودش سروده بود میخواند. جالب این است که وقتی میخواست به سمت مجلس عزاداری برود، مردم هم همراهش میشدند. خودش میگفت یک پرچم ایران باید جلوی من حرکت کند و یک پرچم ایران هم پشت سر من؛ یعنی بین دو پرچم ایران برای عزاداری سیدالشهدا میرفت.»
از نگاه کارگردان «لبالب»، این تصویر، بخش مهمی از جهانبینی ناخدا عباس را نشان میدهد؛ مردی که آزادگی را از امام حسین(ع) و عشق به وطن را از آموزههای دینی آموخته بود و این دو را در زندگی خود مقابل هم نمیدید.
«لبالب»؛ نوحهای که هنوز زنده است
یکی از مشهورترین نوحههای ناخدا عباس، «لبالب» نام دارد؛ نوحهای که نام مجموعه نیز از آن گرفته شده است. این نوحه، تضمینی بر نخستین غزل دیوان حافظ است. ناخدا عباس بخشی از ابیات حافظ را با اشعار عاشورایی خود پیوند زده و غزلی ساخته که همچنان در مناطق مختلف جنوب کشور خوانده میشود.
لبالب گشته از خونابه غم باده دلها…» آغاز این نوحه است و در ادامه، ابیات حافظ با روایت عاشورا درهم میآمیزد: «
الا یا ایها الساقی…
به گرداب بلای کربلا زینب به غم میگفت
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها…»
این نوحه تا پایان ادامه پیدا میکند و ناخدا عباس در بیت پایانی نیز تخلص خود را میآورد:
«به ناله ناخدا اندر عزای زاده زهرا…»
به گفته دباغ، خواندن این نوحه آسان نیست، اما برخی مداحان جنوب توانستهاند آن را سینهبهسینه حفظ و منتقل کنند؛ همین انتقال شفاهی یکی از دلایلی بوده که نام ناخدا عباس بعد از گذشت سالها همچنان در نوحههای جنوب شنیده میشود.
بازسازی یک زندگی با هوش مصنوعی
«لبالب» یک مستند صرفاً تاریخی نیست؛ این مجموعه در قالب مستند داستانی ساخته شده است. بخشی از روایت، بر اساس گفتههای مطلعان، کارشناسان، استادان تاریخ و ادبیات و افراد محلی شکل گرفته و بخش مربوط به زندگی خود ناخدا نیز از خاطرات و دستنوشتههای او استخراج شده است.
دباغ درباره شیوه بازسازی این بخشها توضیح میدهد: «این مستند داستانی مبتنی است بر گفتههای مطلعینی که درباره ناخدا عباس صحبت میکنند و همچنین داستان زندگیاش که خودش در واقع یادداشت کرده و نوشته است. ما بخشهایی را که مربوط به داستان زندگی خودش بود و از زبان خودش نقل میشد، به وسیله هوش مصنوعی بازسازی کردیم.»
به این ترتیب، بخشهایی از زندگی ناخدا عباس در دوره قاجار و پهلوی اول با استفاده از فناوری هوش مصنوعی بازآفرینی شده و در کنار تصاویر واقعی مربوط به گفتوگو با کارشناسان و مطلعان قرار گرفته است.
این شیوه، به گروه تولید اجازه داده است تا مخاطب امروز را به فضایی ببرد که بیش از یک قرن از آن گذشته؛ فضایی که در آن ناخدا عباس میان دریا، کشتی، سفر، جنگ، شعر و روضه زندگی میکرد.
۱۵ سال برای رسیدن به «لبالب»
مسیر تولید این مجموعه اما کوتاه نبوده است. تصویربرداری «لبالب» از سال ۱۳۸۹ آغاز شده و حدود ۱۵ سال تا به ثمر رسیدن آن زمان برده است.
دباغ در این سالها با گروهی گسترده از هنرمندان همکاری کرده است: «در طول این ۱۵ سالی که کار تولید این اثر طول کشید، شاید قریب به ۱۵۰ هنرمند از نقاط مختلف کشور، بهخصوص از جنوب، با ما همکاری داشتند.»
برای خود دباغ نیز «لبالب» یک نقطه مهم در کارنامه حرفهای محسوب میشود. او پیش از این در مجموعه روایت فتح به عنوان دستیار کارگردان فعالیت داشته و در سریال مستند «سوسنگرد» که در ۱۳ قسمت و درباره دوران جنگ تحمیلی ساخته شده، همکاری کرده است؛ اما «لبالب» نخستین تجربه مستقل او در مقام کارگردان است.
او درباره این تجربه میگوید: «من در مجموعه روایت فتح دستیار کارگردان بودم و در سریال مستند سوسنگرد که ۱۳ قسمت بود و مربوط به دوران جنگ تحمیلی بود کار کردم، ولی این اولین کار مستقل خودم است.»
از جنوب ایران تا صداهایی از دوردست
یکی دیگر از ویژگیهای این مجموعه، تلاش سازندگان برای نشان دادن گستره اثرگذاری ناخدا عباس است. او در طول زندگی خود به نقاط مختلفی سفر کرده و همین سفرها، امکان ارتباط فرهنگی او با مناطق مختلف را فراهم کرده است.
به گفته دباغ، در ساخت «لبالب» حتی از آواها و نواهای کشورهای دیگری مانند آفریقا و هند که ناخدا به آنها سفر کرده بود نیز استفاده شده است؛ تا فضای زندگی و سفرهای او تنها در مرزهای جغرافیایی جنوب ایران محدود نماند.
در نهایت، «لبالب» داستان مردی است که دریا را میشناخت، اما زندگیاش در ساحل متوقف نشد؛ مردی که همزمان با دریانوردی، قلم زد، شعر گفت، نوحه ساخت و بخشی از میراث آیینی جنوب را شکل داد.
شاید به همین دلیل است که پس از گذشت بیش از یک قرن، نام او هنوز در نوحههای جنوب شنیده میشود؛ نامی که یک روز کنجکاوی یک مستندساز را برانگیخت و او را به سفری ۱۵ ساله برد تا زندگی ناخدایی را روایت کند که **دریا را میشناخت و دلش با کربلا بود.
«لبالب» روی آنتن شبکه دو
مجموعه مستند داستانی «لبالب» در پنج قسمت تولید شده و قرار است از شنبه ۱۷ مرداد تا چهارشنبه ۲۲ مرداد، هر شب ساعت ۲۱:۱۵ از شبکه دو سیما پخش شود و روایت زندگی و آثار «فخرالذاکرین جنوب»، ناخدا عباس دریانورد را به مخاطبان عرضه کند.
