یک متخصص طب سالمندی میگوید: مصرف خودسرانه قرصهای خواب به توصیه فرزندان یا اطرافیان میتواند تعادل حرکتی آنها را بر هم بزند و خطر زمین خوردن و شکستگی لگن را افزایش دهد.
همشهریآنلاین – پروانه بندپی: خواب روزانه برای سالمندان همیشه نشانه استراحت نیست. اگر چرتهای کوتاه به خوابهای طولانی و مکرر در طول روز تبدیل شوند، ممکن است زنگ خطری باشند که از یک بیماری پنهان، اختلال خواب یا حتی عوارض داروها خبر میدهد؛ نشانهای که بسیاری از خانوادهها آن را به اشتباه پای افزایش سن میگذارند.
کدام خواب سالمند، جای نگرانی دارد؟
متخصصان میگویند پاسخ به این سؤال، به مدت، زمان و علت خوابیدن بستگی دارد. مثلا یک چرت کوتاه بعدازظهر میتواند به افزایش هوشیاری و کاهش خستگی کمک کند، اما خوابهای طولانی و مکرر در طول روز به خصوص اگر بهتازگی شروع شده باشند، ممکن است هشداری از وجود یک مشکل زمینهای باشند.
دکتر رضا نصری، متخصص طب سالمندی در این زمینه به همشهریآنلاین میگوید: «یکی از اشتباهات رایج خانوادهها این است که هر خواب روزانهای را ناشی از افزایش سن و طبیعی میدانند. در حالی که افزایش نیاز به خواب در طول روز همیشه طبیعی نیست.»
نصری توضیح میدهد که «با افزایش سن، الگوی خواب تغییر میکند. خواب شبانه معمولا سبکتر میشود، سالمندان بیشتر از خواب بیدار میشوند و ممکن است زودتر از سنین قبل، از خواب بیدار شوند. با این توصیفات، یک چرت کوتاه ۲۰ تا ۳۰ دقیقهای در ساعات اولیه بعدازظهر مخصوصا اگر فرد شب قبل خواب کافی نداشته باشد، معمولا جای نگرانی ندارد و حتی میتواند تمرکز، خلقوخو و عملکرد ذهنی او را بهتر کند. اما اگر خواب روزانه به یک یا دو ساعت برسد یا فرد چند بار در روز بخوابد، بهتر است علتش بررسی شود.»
وقتی خواب، نشانه یک بیماری است
پزشکان تأکید میکنند خوابآلودگی بیش از حد در طول روز، گاهی اولین نشانه یک بیماری پنهان است؛ افسردگی، کمکاری تیروئید، کمخونی، دیابت کنترلنشده، نارسایی قلبی، بیماریهای ریوی، اختلالات خواب مانند وقفه تنفسی حین خواب (آپنه) یا عفونتهای مزمن همگی میتوانند باعث شوند سالمند بیشتر از گذشته در طول روز بخوابد.
نصری درباره ارتباط میان خواب روزانه و اختلالات شناختی میگوید: «تحقیقات نشان میدهند افزایش ناگهانی و غیرعادی چرتزدنهای روزانه در سالمندان گاهی میتواند از نشانههای اولیه تغییرات مغزی مرتبط با بیماری آلزایمر و سایر انواع زوال عقل (دمانس) باشد. این تغییرات مغزی ممکن است ساعت زیستی بدن را مختل کند و باعث شود فرد در طول روز خوابآلودتر و شبها دچار بیخوابی یا خواب منقطع شود. البته این الگو درباره همه سالمندان صدق نمیکند و به تنهایی هم به معنای ابتلا به این بیماری نیست، اما در صورت بروز ناگهانی یا تشدید باید بررسی پزشکی انجام شود.»
او به شیوع افسردگی در این سنین و ارتباطش با خواب هم اشاره میکند: «در خیلی از سالمندان، افسردگی تظاهر متفاوتی نسبت به سنین جوانی دارد و ممکن است به جای احساس غم، با خوابآلودگی روزانه و کاهش انرژی و بیعلاقگی به فعالیتهای روزمره خود را نشان دهد.»
داروهای خوابآور، خطر سقوط به دنبال دارند
نصری، هشدار جدی دیگری را نیز مطرح میکند که به سلامت جسمی سالمندان گره خورده است؛ خوددرمانی با داروهای خوابآور. او میگوید: «خیلی از سالمندان برای حل بیخوابی شبانه، به توصیه فرزندان و اقوام، داروهایی مثل آلپرازولام، کلونازپام مصرف میکنند. از آنجا که کبد و کلیه سالمندان این داروها را بسیار دیرتر دفع میکند، اثر مخرب این داروها تا روز بعد در بدن باقی میماند. این خوابآلودگی روزانه، تعادل سالمند را به هم میزند و متاسفانه عامل اصلی سقوط (زمینخوردن) و شکستگیهای خطرناک استخوان لگن در این سنین است و گاهی فرد سالمند را برای همیشه زمینگیر میکند یا عمرش را کم میکند.»
بیشتر بخوانید؛
-
سالمندانی که دور از چشم فرزندان، داروهای خود را قطع میکنند
-
چرا بیشتر سالمندان شبها خوب نمیخوابند؟
با سالمند مقاوم چه کنیم؟
یکی از چالشهای بزرگ فرزندان، مقاومت شدید سالمندان در برابر مراجعه به پزشک برای حل مشکلاتشان است. نصری در پاسخ به اینکه با این مقاومت چطور باید برخورد کرد، توضیح میدهد: «سالمندان دوست ندارند احساس ناتوانی کنند یا برچسب بیماری بخورند. پس فرزندان نباید با لحن دستوری یا توبیخی با آنها صحبت کنند. مثلا به جای اینکه بگویند «چرا اینقدر میخوابی؟ حتماً مریض شدی باید ببرمت دکتر»، یا «چرا انقدر لجبازی میکنی؟» بهتر است با لحن همدلانه بگویند: «عزیزم، بیا یک چکاپ ساده انجام بدیم تا ببینیم چطور میتونیم حالت رو بهتر کنیم.»
به گفته نصری تمرکز گفتگو باید روی بهبود کیفیت زندگی و حفظ استقلال سالمند باشد، نه متهم کردن او به لجبازی و حرفناشنوی و بیماری.
خانوادهها به این تغییرات بیتفاوت نباشند
بالاخره چه مدل خواب روزانه فرد سالمند خطرناک و کدام فرم خواب ایمن است؟ نصری در این باره پاسخ میدهد: «اگر سالمندی که همیشه بعد از ناهار ۲۰ دقیقه استراحت میکرد، حالا هر روز دو تا سه ساعت میخوابد، یا اگر در طول روز بارها ناخواسته به خواب میرود، این تغییر را نباید صرفا به حساب بالا رفتن سن گذاشت. در چنین شرایطی کیفیت خواب شبانه، داروهای مصرفی، وضعیت روحی، بیماریهای زمینهای و حتی احتمال ابتلا به اختلالات خواب بررسی شود.»
این متخصص طب سالمندی تاکید میکند که «سالمندان برای داشتن خواب شبانه بهتر، باید هر شب رأس ساعت مشخصی بخوابند و رأس ساعت مشخصی هم بیدار شوند، فعالیت بدنی سبک مثل پیادهروی روزانه داشته باشند، عصرها از مصرف زیاد چای و قهوه پرهیز کنند و چرت روزانه خود را به ۲۰ تا ۳۰ دقیقه محدود کنند.»
او میگوید: «اگر نیاز به خواب روزانه ناگهان افزایش پیدا کرد یا خوابآلودگی با کاهش سطح هوشیاری، اختلال حافظه، تنگی نفس، خر و پف شدید یا وقفه تنفسی موقع خواب همراه بود، بررسی توسط یک پزشک متخصص باید در اولویت قرار گیرد.»
