باورهای نادرست درباره گرمازدگی و یک اشتباه مرگبار | چرا بعضی‌ها در گرما بیشتر در معرض خطر هستند؟

همشهری‌آنلاین – پروانه بندپی: تابستان امسال فقط داغ نیست؛ خطرناک هم هست. موج گرمایی که بسیاری از استان‌های کشور را فراگرفته، می‌تواند در چند دقیقه یک فرد سالم را دچار گرمازدگی کند و برای سالمندان، کودکان، زنان باردار و بیماران زمینه‌ای پیامدهای جدی به همراه داشته باشد.

گرمازدگی برخلاف تصور بسیاری از افراد، یک عارضه ساده نیست و اگر به‌موقع تشخیص داده نشود، می‌تواند به آسیب اندام‌های حیاتی و حتی مرگ منجر شود. در چنین شرایطی، اورژانس کشور نیز نسبت به افزایش خطرات ناشی از گرمای هوا هشدار داده و بر رعایت توصیه‌های پیشگیرانه تأکید کرده است. البته که شدت تابش آفتاب و عوارض آن تنها محدود به گرمازدگی نیست و نباید اشعه فرابنفش را نادیده گرفت که می‌تواند عوارض جدی پوستی و چشمی به همراه داشته باشد.

در چنین شرایطی دانستن اینکه چطور از گرمازدگی یا آسیب اشعه فرابنفش پیشگیری کنیم و اگر گرمازده شدیم، چه اقداماتی انجام دهیم و از چه اشتباهاتی پرهیز کنیم، می‌تواند جان افراد را نجات دهد.

سعید مهرسروش، معاون پژوهشی و آموزشی اورژانس تهران در تلویزیون همشهری به مهم‌ترین توصیه‌های کاربردی برای عبور ایمن از این روزهای داغ پرداخته است که بخشی از آن را در ادامه می‌خوانید. فیلم کامل این گفتگو را در اینجا مشاهده کنید.

چه کسانی در خطر گرمازدگی هستند؟

* گرمازدگی یکباره اتفاق نمی‌افتد. افزایش دمای بدن یا «هایپرترمی» معمولاً سه مرحله دارد: کرامپ گرمایی، خستگی گرمایی و در نهایت گرمازدگی. کرامپ گرمایی بیشتر موقع ورزش یا فعالیت بدنی در هوای گرم رخ می‌دهد و به دلیل برهم خوردن تعادل الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم، عضلات دچار گرفتگی و درد می‌شوند. اگر فعالیت در گرما ادامه پیدا کند، بدن با استفاده از مکانیسم‌هایی مانند تعریق تلاش می‌کند دمای خود را پایین نگه دارد. اما زمانی که این مکانیسم‌ها دیگر قادر به خنک کردن بدن نباشند، گرمازدگی آغاز می‌شود.

* گرمازدگی، یک اورژانس پزشکی است. در این وضعیت، دمای مرکزی بدن به بیش از ۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و فرد ممکن است دچار سردرد، سرگیجه، تهوع، تشنگی شدید، ضعف، تغییرات رفتاری و حتی اختلال هوشیاری شود. پوست معمولاً داغ، برافروخته و خشک می‌شود. هرچند در مراحل پیشرفته ممکن است دوباره مرطوب شود. اگر درمان به‌موقع انجام نشود، گرمازدگی می‌تواند به تشنج، کما و حتی مرگ منجر شود.

* میزان مرگ‌ومیر ناشی از گرمازدگی، بسته به شدت بیماری و زمان شروع درمان، بین ۲۰ تا ۸۰ درصد گزارش شده است.

* همه افراد به یک اندازه در برابر گرما آسیب‌پذیر نیستند. کودکان، سالمندان، زنان باردار، افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و کسانی که داروهای خاص مصرف می‌کنند، بیش از دیگران در معرض گرمازدگی قرار دارند. همچنین افراد مبتلا به دیابت، فشار خون، بیماری‌های قلبی یا کسانی که داروهای متعدد مصرف می‌کنند، باید در روزهای گرم با احتیاط بیشتری در فضای باز حضور پیدا کنند.

* فقط دمای هوا تعیین‌کننده خطر گرمازدگی نیست. شاخصی به نام «شاخص گرمایی» (Heat Index) علاوه بر دمای هوا، رطوبت محیط را هم در نظر می‌گیرد. هرچه رطوبت بیشتر باشد، تبخیر عرق از سطح پوست دشوارتر می‌شود و بدن توان کمتری برای خنک کردن خود خواهد داشت. به همین دلیل، خطر گرمازدگی در هوای شرجی بیشتر از هوای خشک با همان دما است.

* بدن انسان به‌تدریج با شرایط آب‌وهوایی محل زندگی خود سازگار می‌شود. به همین دلیل، ساکنان مناطق بسیار گرم یا شرجی معمولاً گرما را بهتر تحمل می‌کنند. اما افرادی که از مناطق خنک‌تر به این مناطق سفر می‌کنند، چون هنوز بدنشان با شرایط جدید سازگار نشده، بیشتر در معرض گرمازدگی هستند. این سازگاری به‌ صورت طبیعی ایجاد می‌شود و نیازی نیست افراد برای عادت دادن بدن، عمداً مدت طولانی زیر نور مستقیم خورشید بمانند.

چطور از گرمازدگی پیشگیری کنیم؟ | خوردن آب خالی فایده ندارد

* مهم‌ترین راه پیشگیری از گرمازدگی، کاهش حضور در هوای گرم است. اگر ضرورتی برای خروج از منزل وجود ندارد، بهتر است در ساعات اوج گرما بیرون نروید. در صورت امکان، کارهای روزانه را به ساعات اولیه صبح یا بعد از غروب آفتاب موکول کنید. اگر هم ناچار به تردد در ساعات گرم روز هستید، لباس‌های روشن، سبک و گشاد بپوشید، از کلاه لبه‌دار استفاده کنید، تا حد امکان در سایه حرکت کنید و مدت قرار گرفتن در معرض نور مستقیم خورشید را کاهش دهید.

* در روزهای بسیار گرم نباید منتظر احساس تشنگی ماند. افرادی که می‌دانند قرار است چند ساعت در فضای باز فعالیت یا پیاده‌روی داشته باشند، باید پیش از تشنه شدن، به ‌طور منظم مایعات بنوشند. البته این تصور که نوشیدن آب به تنهایی برای پیشگیری از گرمازدگی کافی است، درست نیست. چون بدن در زمان تعریق، علاوه بر آب، مقدار زیادی سدیم و سایر الکترولیت‌ها را هم از دست می‌دهد و این املاح هم باید جایگزین شوند.

* بهتر است علاوه بر آب، از نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت استفاده شود. دوغ، محلول‌های خوراکی الکترولیت که در داروخانه‌ها موجودند یا نوشیدنی‌هایی که بتوانند بخشی از املاح از دست‌رفته بدن را جبران کنند، انتخاب‌های مناسبی هستند. اگر این محلول‌ها در دسترس نبود، می‌توان مقدار بسیار کمی نمک و شکر به آب اضافه کرد و آن را مصرف کرد. همچنین مصرف غذاها و نوشیدنی‌های خنک و پرآب مثل آب‌دوغ‌خیار به تحمل بهتر گرما کمک می‌کند.

* هیچ ماده غذایی، مکمل یا ویتامینی وجود ندارد که بتواند به تنهایی دمای بدن را پایین بیاورد و از گرمازدگی جلوگیری کند.

* رانندگان، کارگران، مأموران خدمات شهری و همه افرادی که ساعت‌های طولانی در فضای باز یا داخل خودرو فعالیت می‌کنند، باید بیشتر از دیگران مراقب باشند. استفاده از کولر خودرو، پارک کردن خودرو در سایه، نصب سایه‌بان برای شیشه‌ها، پوشیدن لباس‌های آستین‌دار و روشن و همراه داشتن مایعات کافی، از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای این گروه‌ها است. رانندگان سالمند یا مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای هم باید توجه ویژه‌ای به مصرف مایعات و استراحت در محیط خنک داشته باشند.

* یکی از خطرناک‌ترین اشتباهات در روزهای گرم، رها کردن کودک داخل خودروی پارک‌شده است؛ حتی برای چند دقیقه. دمای داخل خودرویی که زیر نور مستقیم خورشید پارک شده، فقط در مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه می‌تواند حدود ۱۰ درجه سانتی‌گراد افزایش پیدا کند. به همین دلیل، شیرخواران و کودکان خردسال ممکن است در مدت کوتاهی دچار گرمازدگی شدید شوند. پس حتی اگر توقف کوتاه باشد، نباید کودک را به هیچ عنوان داخل خودرو تنها گذاشت.

* گرمازدگی تنها خطر روزهای داغ تابستان نیست. اشعه فرابنفش خورشید (UV) هم می‌تواند به پوست و چشم‌ها آسیب برساند. به همین دلیل در روزهایی که شاخص اشعه فرابنفش بالا است، بهتر است بین ساعت ۱۰ یا ۱۱ صبح تا ۳ یا ۴ بعدازظهر از تردد غیرضروری در فضای باز خودداری شود.

* استفاده از کرم ضدآفتاب مناسب ترجیحا با SPF ۵۰ و بالاتر، استفاده از عینک آفتابی استاندارد، کلاه لبه‌دار و در صورت لزوم چتر از مهم‌ترین راه‌های محافظت دربرابر تابش خورشید و اشعه UV است.

* کودکان و سالمندان به دلیل حساسیت بیشتر، تا حد امکان باید در ساعات ۱۰ یا ۱۱ صبح تا ۳ یا ۴ بعدازظهر در خانه بمانند. اگر قرار است کودک بیرون برود، باید حتما به صورتش ضدآفتاب بزنید؛ ضدآفتاب مخصوص همان گروه سنی.

بیشتر بخوانید؛

• خودروهای با این رنگ بیشتر باعث گرمازدگی می‌شوند

• در اوج گرما این نوشیدنی را کمتر میل کنید

• گرمای هوا چطور باعث افزایش تخلفات رانندگی می‌شود؟

اگر گرمازده شدیم چه کنیم؟

* اگر فردی علائم گرمازدگی را نشان داد یا در هوای گرم دچار ضعف شدید، گیجی، تغییر رفتار یا کاهش سطح هوشیاری شد، باید او را بلافاصله از محیط گرم و زیر نور مستقیم خورشید خارج کرده و به مکانی خنک یا دارای تهویه مناسب منتقل کرد. هم‌زمان باید با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت و تا رسیدن نیروهای امدادی، توصیه‌های کارشناسان اورژانس را به دقت اجرا کرد.

* برای کاهش دمای بدن، لباس‌های اضافی فرد را خارج کنید و پوست او را با آب خنک، نه آب بسیار سرد، مرطوب کنید. بعد با باد زدن، به خنک شدن بدنش کمک کنید. دمای مناسب آب حدود ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد است. اگر موقع خنک کردن، فرد دچار لرز شد، باید شدت این اقدام را کم کرد. در صورت دسترسی به یخ، آن را داخل پارچه بپیچید و روی نواحی زیر بغل یا کشاله ران قرار دهید. یخ نباید به طور مستقیم با پوست تماس داشته باشد.

* اگر فرد هوشیاری کامل دارد و می‌تواند بدون مشکل عمل بلع را انجام دهد، نوشیدن مایعات خنک برای او مفید است. اگر درباره توانایی بلع او تردید دارید، اول از او بخواهید آب دهانش را قورت دهد. اگر این کار را به ‌راحتی انجام داد، می‌توان با احتیاط به او مایعات داد. اگر فرد مبتلا به دیابت نباشد یا افزایش قند خون برای او مشکل‌ساز نشود، نوشیدنی‌های شیرین هم ممنوعیتی ندارند.

* اگر سطح هوشیاری فرد کاهش یافته یا قادر به بلع نیست، نباید هیچ نوع مایعی به او خورانده شود. در این شرایط، احتمال ورود مایع به ریه و بروز آسپیراسیون ریوی (وضعیتی که غذا، مایعات یا ترشحات راه هوایی را مسدود می‌کنند) وجود دارد که می‌تواند وضعیت بیمار را خطرناک‌تر کند.

* یکی از باورهای نادرست بعد از گرمازدگی، استفاده از داروهای تب‌بر مانند آسپرین یا استامینوفن برای پایین آوردن دمای بدن است. افزایش دمای بدن در گرمازدگی ناشی از تب نیست، بلکه به دلیل ناتوانی بدن در دفع گرما رخ می‌دهد. بنابراین داروهای تب‌بر در درمان گرمازدگی نقشی ندارند و تنها اقدام مؤثر، خنک کردن بدن و انتقال سریع بیمار به مرکز درمانی است.

* اگر فرد گرمازده دچار بیهوشی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری شده باشد، وضعیت او یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود و باید هرچه سریع‌تر به بیمارستان منتقل شود. این بیماران معمولاً به مایع‌درمانی، پایش دقیق و گاهی بستری در بخش اورژانس یا بیمارستان نیاز پیدا می‌کنند.

* بعد از بازگشت از محیط گرم، حتی اگر فرد دچار گرمازدگی نشده باشد، بهتر است مدتی در محیط خنک استراحت کند، فعالیت بدنی را متوقف کند و مایعات کافی بنوشد تا خستگی گرمایی به گرمازدگی تبدیل نشود. دوش گرفتن با آب خنک می‌تواند به کاهش دمای بدن کمک کند، اما نباید به‌ طور ناگهانی زیر آب بسیار سرد رفت.

* یکی از نشانه‌های هشداردهنده گرمازدگی، تغییرات خلق‌وخو و رفتار است. فرد ممکن است زودرنج، عصبی یا پرخاشگر شود. البته این علامت اختصاصی گرمازدگی نیست و در شرایطی مثل افت قند خون هم دیده می‌شود. بنابراین اگر فردی در هوای گرم ناگهان دچار تغییر رفتار و خلق‌وخو شد، باید احتمال گرمازدگی هم در برایش نظر گرفته شود.