از« ایران فرهنگی» غفلت کرده‌ایم

علی دارابی – روزنامه اطلاعات: عبرت آموزی از حوادث غم بار دیماه و واکاوی علل و زمینه های آن و اهتمام به سازوکارهایی که دوباره شاهد تکرار آن نباشیم، هم باید سر لوحه و دستور کار مسئولان باشد و هم مردم و به خصوص نسل جوان که در جستجوی حقیقت است.

جامعه آماری بازداشت شدگان که بخش عمده آن ها را جوانان زیر ۲۵ سال تشکیل داده اند در گفت و گوها و خوداظهاری‌یی که با متصدیان امنیتی و قضایی داشته‌اند در عین خشم و نارضایتی از عملکرد مدیریتی کشور و اعتراض نسبت به وضع موجود اما احترام به ایران و استقلال کشور و پرچم در نزد آنان به مثابه «ناموس و حیثیت»بوده است و کسانیکه متعرض به این سه مقوله شده اند را مورد نکوهش و سرزنش قرار داده اند.

ما، استادان دانشگاه، نظام تعلیم و تربیت، رسانه ها، گروه های مرجع ، حوزه های علمیه و روحانیت، کسانی‌که دارای تریبون و در جایگاه معرفی و تنویر افکار عمومی و روشنگری بوده و هستیم معلوم می‌شود که کم کار کرده‌ایم. نسل جوان را با سابقه تمدنی و هویت تاریخی خود آشنا نکرده ایم. پس نهاد خانواده ، جامعه، دین، رسانه، آموزش و پرورش، همه به نوعی در این کوتاهی تاریخی مقصریم. 

ما با مخاطبان جوان خود سخن نگفته ایم و یا نتوانسته ایم با آنان ارتباط برقرار کنیم. که از  « ایران فرهنگی» و سابقه تمدنی و تاریخی آن بگوییم.

به قول عارف قزوینی: «به ملتی که ز تاریخ خویش بی خبر است بجز حکایت محو و زوال نتوان گفت». ایران فرهنگی که ما از آن سخن می گوییم یعنی ۴۲ کشور مستقل امروزی در روی کره ی زمین که زمانی در قلمرو امپراطوری ایران بوده‌اند. به لحاظ تاریخی بیش از ۷ هزار سال پیشینه تاریخی ایران را کشور دیگری ندارد. بیش از یک میلیون اثر تاریخی شناخته شده در این کشور است که از سال ۱۳۱۰ هـ.ش تاکنون (۱۴۰۴) فقط ۴۳ هزار اثر ثبت شده است.

ایران عزیز، دارای ۲۳ هزار تپه‌ی تاریخی است و محوطه‌های تاریخی چون چغازنبیل،شوش ، هگمتانه، و محوطه‌های پیشا تاریخ خرم آباد …. را در خود جای داده است. بالغ بر ۱۴ هزار بنای تاریخی نفیس و منحصر به فرد دارد که مجموعه جهانی کاخ گلستان ، عمارت مسعودیه، حافظیه، سعدیه، میدان نقش جهان و عالی قاپو، و تخت جمشید… نمونه های برجسته  آن‌اند. 

در ثبت آثار جهانی در حوزه میراث ملموس و طبیعی با ۲۹ اثر جزو ده کشور نخست جهان و با احتساب پرونده های زنجیره ای چون ۵۴ کاروانسرا، ۹ باغ، ۱۱قنات، بیشترین اثر ثبت شده در فهرست جهانی یونسکو را از آن خود کرده ایم و تا ۶۰ سال آینده آثار تاریخی برای ثبت جهانی در نوبت ذخیره داریم . هیچ کشوری چنین امتیازی ندارد. در حوزه میراث ناملموس با ۲۷  اثر رتبه چهارم جهان را داریم. نوروز، چله (یلدا)، ضیافت افطار، جشن سده ، …. نمونه های بارز این ثبت است. مشاهیر و مفاخر ایرانی به معنای واقعی کلمه در اوج‌اند: حکیم ابوالقاسم فردوسی، جامی، خیام، حافظ، سعدی، مولوی، نظامی گنجوی، ابوریحان بیرونی، ابوعلی سینا،…. نام های آشنایی برای حافظه جهانی است. شاهنامه اثر حماسی فردوسی بزرگ، شناسنامه هویت ما ایرانیان است. شاهنامه، کتاب خردمندی و حکمت و تدبیر امور است. بیش از ۶۰۰ بار واژه خرد و خردمندی در شاهنامه آمده است. شاهکارهای ادبی و هنری ایرانیان بس فراوان است و مجالی دیگر برای بیان آنها لازم است.

جشن ها، آئین ها، مناسک و مراسم مختلف و متعدد نیز داریم، به گونه ای که نیاکان ما از عید نوروز که سال نو را آغازمی کرده اند تا نوروز بعد بالغ بر ۶۵ جشن، مراسم و آئین داشته اند. ایران در گذر تاریخی، همواره «موحد» بوده و با آمدن اسلام خداپرستی و توحید روح و جان این کشور بزرگ را در برگرفته است. در عین حال در طول تاریخ، اقوام، ادیان، مذاهب مختلف از زردشتی، یهودی، مسلمان، مسیحی، ارمنی، … در ایران زندگی مسالمت‌آمیز در کنار هم داشته اند. مساجد، کنیسه، کلیسا، بقعه، معابد در جای جای ایران عزیز  روایت گر این تجربه زیستی است.

در طول تاریخ متجاوزان و دشمنان زیادی چشم طمع به ایران داشته اند و مام وطن زخمی متجاوزان بوده است، اما هر بار ققنوس وار از ویرانه ها و خرابه ها خود را رها کرده و پرکشیده و به اوج رسانده است. در اوج جنگ ۱۲ روزه آمریکا، اسرائیل و ناتو علیه ایران، جمهوری اسلامی در مقر یونسکو، محوطه های پیش از تاریخ خرم آباد را با قدمت ۶۳ هزار سال ثبتِ جهانی کرد، تا اثبات کند که ایرانیان همواره فرهنگ را مقدم بر هر امری داشته اند. در عین حال که در برابر متجاوزان ایستاده اند. 

«زبان فارسی» و «اسلام» دو عنصر هویت بخش اساسی برای ایران فرهنگی بوده و هست. و روایتگر تداوم تاریخی و پیوند هویت ملی و تمدنی ایران است. افزون بر این ما ایرانیان از نظر اخلاق، ادب، نزاکت، راستگویی، امانتداری، وفای به عهد، در گذشته شهره بوده‌ایم، فضایل اخلاقی ایرانیان در جهان زبانزد بوده است. با این همه چرا جامعه جوان ما از گذشته تاریخی خود آنگونه که باید آگاه نیست؟ ملتی که تاریخ خود را بداند، اشتباهات گذشته را تکرار نمی کند. و اکنون و آینده خود را آگاهانه تر می سازد.

کارل پویر فیلسوف بزرگ (۱۹۰۲-۱۹۹۴) در فضیلت گفت و گو و نفی خشونت می‌گوید: « ما باید یاد بگیریم بدون خشونت با یکدیگر گفت و گو کنیم. زیرا تنها از راه گفت و گو است که می توانیم از اشتباهات‌مان بیاموزیم». افزون بر آنکه «گفت و گو» را باید سرلوحه کارها قرار دهیم و «تحمل همدیگر» را داشته باشیم. راه دیگر آن است که «چند صدایی» را به رسمیت بشناسیم. چرا که در جامعه تک صدایی، «استبداد و هراس و خشونت» خروجی آن است.جامعه تک صدایی گویی گورستان خاموشان است. قرآن کریم همگان را به «تضارب آراء و جدال احسن» دعوت فرموده است اگر همین یک سفارش را نصب العین خود قرار دهیم فضای نقد و انتقاد، پرسشگری و پاسخگویی به کلی دگرگون می شود. 

نکته دیگر آنکه محصول دو گانه سازی و دو قطبی کردن همه امور در جامعه همان است که انسجام ملی و افزایش سواد رسانه ای و دارایی‌های تاریخی را  آسیب جدی می زند. 

در نظام رسانه ای کشور اعم از دیداری و شنیداری، و مکتوب، چه میزان معرفی تاریخ؛ تمدن، و آثار میراث فرهنگی در متن برنامه سازی است؟!

در سبد مصرف فرهنگی جامعه، بازدید از موزه‌ها و بناهای تاریخی چه سهمی دارد؟

موزه ها اگر چه ویترین و گنجینه دارایی ها و سرمایه ملی هر جامعه‌اند، اما امروزه موزه ها نقش بزرگی در صلح، تاب آوری، مدارای سیاسی، پژوهش و آموزش، همزیستی … دارند. 

«حکمرانی آموزشی – فرهنگی و میراث تمدنی» کشور نیازمند اساسی به دگرگونی و تغییرات است.

اگر این مهم سامان یابد بسیاری مسائل دیگر جامعه ساماندهی می شود.

«گوته» شاعر، نویسنده، سیاستمدار و فیلسوف بزرگ آلمانی چه زیبا گفته است:

«ریشه که داشته باشی، به لبه پرتگاه میایی اما سقوط نمی کنی

ریشه؛ تربیت و انسانیت و شرف انسان است».