اختفای روزگاهی ماه و زهره در آسمان ایران

دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ماه از مقابل سیاره زهره عبور می‌کند و در بخش‌هایی از ایران شاهد پدیده زیبای اختفای ماه و زهره خواهیم بود؛ رویدادی که به دلیل درخشش بسیار زیاد زهره، باریک بودن هلال ماه و امکان مشاهده آن در آسمان روز، از پدیده‌های جذاب نجومی این روزها به شمار می‌رود.

اختفا به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن، از دید ناظر زمینی، یک جرم آسمانی برای مدتی پشت جرم دیگری قرار می‌گیرد و از دید ناظر پنهان می‌شود. ماه، به دلیل قطر ظاهری نزدیک به ۳۰ دقیقه قوسی در آسمان، بارها موجب اختفای ستارگان می‌شود؛ اما اختفای سیارات به‌مراتب کمتر رخ می‌دهد و از جذابیت رصدی بیشتری برخوردار است.

اختفای زهره اگرچه پدیده‌ای بسیار نادر نیست، اما به دلیل درخشش فوق‌العاده این سیاره، رویدادی دیدنی و مناسب برای رصد، عکاسی نجومی و حتی انجام اندازه‌گیری‌های علمی است. در اختفای ۲۳ شهریور، ماه تنها حدود ۱۲درصد روشن است و زهره نیز با قدر ظاهری حدود منفی۴.۵ یکی از درخشان‌ترین اجرام آسمان خواهد بود. این شرایط، در صورت مساعد بودن وضعیت جوی و شفافیت آسمان، امکان مشاهده زهره حتی با چشم غیرمسلح را نیز فراهم می‌کند؛ هرچند برای رصد دقیق لحظه‌های اختفا استفاده از تلسکوپ توصیه می‌شود.

اختفایی متفاوت در شمال‌شرق ایران

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این رویداد در ایران، تفاوت شکل اختفا در نقاط مختلف کشور است. در بخش‌هایی از استان‌های خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی و همچنین قسمت کوچکی از استان سمنان، اختفا به صورت خراشان رخ می‌دهد. در این مناطق، مسیر ظاهری زهره از نزدیکی لبه قرص ماه عبور می‌کند و ناظر می‌تواند با تلسکوپ شاهد پنهان شدن بخشی از هلال زهره پشت لبه ماه باشد.

این وضعیت از نظر رصدی جذابیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در یک اختفای خراشان، به جای آنکه زهره در ناحیه‌ای دور از لبه ماه به‌طور کامل پشت قرص ماه پنهان شود، بخشی از قرص زهره در امتداد لبه ماه ناپدید می‌شود. بنابراین عوارض و پستی‌وبلندی‌های لبه ماه نیز می‌توانند در شکل و زمان دقیق پنهان شدن و دوباره ظاهر شدن زهره نقش داشته باشند.

با حرکت از شمال‌شرق به سمت مناطق جنوب‌غربی ایران، مدت زمانی که زهره پشت ماه قرار دارد افزایش می‌یابد و در برخی مناطق می‌تواند به حدود ۸۰دقیقه برسد. بنابراین محل دقیق رصدگر نقش مهمی در زمان‌بندی و شکل مشاهده این اختفا دارد.

بر اساس محاسبات انجام‌شده، این اختفا در بسیاری از نقاط ایران قابل مشاهده است، اما در بخش‌هایی از شمال‌شرق کشور، از جمله مشهد و بجنورد، اختفا رخ نمی‌دهد. زمان دقیق آغاز و پایان پدیده نیز از شهری به شهر دیگر متفاوت است.

برای نمونه، در تهران آغاز اختفا حدود ساعت ۱۳:۵۹ و پایان آن حدود ساعت ۱۴:۵۳ خواهد بود. علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به جدول زمان‌بندی شهرهای مختلف، زمان دقیق‌تر رویداد را برای محل رصد خود بررسی کنند. این زمان‌ها را علی ابراهیمی سراجی، عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران بر اساس محاسبات نرم‌افزار تخصصیOccult ۴ استخراج کرده است: