آمارهای مربوط به مصرف تریاک در ایران در این گزارش بررسی شدهاند.
بررسی آمارهای رسمیِ منتشر شده تا اواخر دهه ۹۰، تصویری از الگوی مصرف مواد مخدر در ایران ارائه میدهد. اگرچه آمار دقیق و متمرکز برای سال ۱۴۰۵ در دسترس نیست، اما مرور گزارشهای رسمی وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر در بازه سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ نشاندهنده روندهای نگرانکنندهای در مصرف تریاک بوده است. این گزارش با بازخوانی آن آمارها، وضعیت مصرف مواد افیونی در کشور را واکاوی میکند.
رفسنجان و گلستان؛ در کانون توجه آمارهای گذشته
بر اساس گزارشهای دکتر رضا ملکزاده (معاون سابق تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت) در سالهای گذشته، توزیع جغرافیایی مصرف تریاک در کشور یکدست نبود. طبق آن پژوهشها:
رفسنجان: با ثبت آمار ۲۷ درصدی مصرف، در صدر مناطق مورد بررسی قرار داشت.
استان گلستان: با آمار ۱۸ درصدی، در جایگاه دوم قرار گرفته بود.
این آمارها که در اواخر دهه ۹۰ بازنشر شد، زنگ خطری برای سیاستگذاریهای بهداشتی در آن مقطع زمانی بود.
۱۰ درصد جمعیت کشور؛ سهم تریاک در الگوی مصرف
در گزارشهای پژوهشی آن سالها، برآورد شد که حدود ۱۰ درصد از جمعیت ایران مصرفکننده تریاک بودهاند. همچنین این نکته برجسته شد که ایران با وجود اینکه خود تولیدکننده نیست، سهمی بالغ بر ۴۲ درصد از مصرف تریاک خام در جهان را به خود اختصاص داده بود که این موضوع ایران را به بزرگترین مصرفکننده تریاک در جهان در آن بازه زمانی تبدیل کرده بود.
تریاک؛ اولین ماده مخدر مصرفی در ایران
برخلاف روند جهانی که تمایل به مواد صنعتی جدید را نشان میداد، گزارشهای ستاد مبارزه با مواد مخدر در سالهای گذشته همواره تأکید داشت که تریاک و مشتقات آن با سهم ۶۵ درصدی، شایعترین ماده مصرفی در کشور بوده است.
تغییرات سبد مصرف مواد در آن سالها:
شیشه: پس از جهش مصرف در سال ۹۰، با اقدامات کنترلی تا سال ۹۴ به حدود ۸ درصد کاهش یافت.
گل: در گزارشهای تکمیلی آن دوره، پس از شیشه، ماده «گل» (از خانواده ماریجوانا) جایگاه دوم را در الگوی مصرف جوانان پیدا کرده بود.
خطرات بهداشتی؛ تریاک در دسته مواد سرطانزا
یکی از نکات کلیدی که در گزارشهای وزارت بهداشت (تا سال ۹۹) بر آن تأکید شد، مقابله با باورهای غلطِ «خاصیت دارویی تریاک» بود. دکتر ملکزاده تأکید داشت که تریاک در «گروه یک» مواد سرطانزا قرار دارد و مصرف آن ریسک سرطانهای ریه، مثانه، حنجره، مری و حلق را به شدت افزایش میدهد.
نگاهی به آمارهای مصرف تریاک در دهه ۹۰
در ارزیابیهای صورتگرفته تا سالهای پایانی دهه ۹۰، وضعیت مصرف در میان نسل جوان به شرح زیر گزارش شده بود:
دانشآموزان متوسطه دوم: حدود ۲ درصد تجربه حداقل یکبار مصرف را داشتند.
دانشجویان: حدود ۲.۶ درصد تجربه مصرف (تفننی یا دارویی) را گزارش کرده بودند.
این آمارها که حاصل ارزیابیهای رسمی تا اواخر دهه ۹۰ هستند، نشاندهنده چالشهای عمیق ایران در مقابله با مواد مخدر سنتی است. اگرچه سیاستهای کنترلی در دهه گذشته توانست مصرف برخی مواد صنعتی مانند شیشه را کاهش دهد، اما «تریاک» همواره به دلیل در دسترس بودن و باورهای غلط سنتی، به عنوان اصلیترین تهدید حوزه سلامت عمومی باقی مانده بود. این دادهها همچنان به عنوان شاخصهای اصلی برای محققان حوزه اعتیاد جهت مقایسه با وضعیت فعلی کشور مورد استفاده قرار میگیرند.
