در نگارگری ایرانی، مسجد فقط یک بنا نیست؛ گاهی صحنه یک روایت، گاهی نشانهای از جهان معنوی و گاهی عنصری برای شکلدادن به فضای تصویر است. از نسخههای نفیس دوره تیموری و صفوی تا نگارههای مذهبی و ادبی، معماری مسجد با گنبد، مناره، محراب و کاشیکاریهای رنگارنگ، بخشی از زبان تصویری هنرمندان ایرانی شده است. بررسی این نگارهها نشان میدهد که مسجد چگونه از یک فضای معماری به عنصری روایی و نمادین در هنر ایرانی تبدیل شده است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «مسجد» در فرهنگ و هنر اسلامی جایگاهی فراتر از یک مکان عبادت دارد. این بنا در طول تاریخ، یکی از مهمترین نشانههای هویت دینی، معماری و فرهنگی جوامع اسلامی بوده و ویژگیهای بصری آن، از گنبد و مناره گرفته تا محراب، ایوان و تزئینات کاشیکاری، بارها در آثار هنری بازتاب یافته است.
بنابر روایت شبستان، در «نگارگری ایرانی» نیز مسجد و عناصر وابسته به آن حضوری قابل توجه دارند. نگارگران، بسته به موضوع اثر و سنت هنری دوره خود، مسجد را گاه بهعنوان محل وقوع یک رویداد مذهبی یا ادبی و گاه بهعنوان بخشی از فضای شهری و معماری تصویر کردهاند. در این میان، اهمیت مسجد تنها به حضور ظاهری آن در قاب محدود نمیشود؛ معماری بنا، نحوه قرار گرفتن شخصیتها در برابر آن، استفاده از رنگها و تزئینات و حتی جایگاه محراب میتواند حامل مفاهیم نمادین باشد.
از این منظر، بررسی مسجد در نگارگری ایرانی فرصتی است برای مطالعه همزمان هنر، معماری، مذهب و فرهنگ تصویری ایران؛ بررسیای که میتواند نشان دهد نگارگران چگونه یک بنای مذهبی را از یک عنصر معماری به بخشی از روایت و معنای اثر تبدیل کردهاند.
۱. «لیلی و مجنون در مکتب» — خمسه نظامی
هنرمند/مکتب: جعفر بایسنقری، مکتب هرات
تاریخ: ۸۳۵ق / ۱۴۳۱–۱۴۳۲م
نسخه: خمسه نظامی
محل نگهداری: موزه متروپولیتن نیویورک
این یکی از بهترین انتخابها برای موضوع شما است. صحنه، لیلی و مجنون را در دوران کودکی و در یک مکتب نشان میدهد. فضای معماری بنا و طاق و محراب مسجد شخصیتها را دربر گرفتهاند. موزه متروپولیتن تأکید میکند که کودکان در قاب محراب نماز قرار گرفتهاند و میان نقاشی پیکرهای، کاشیکاری معماری و فرش ارتباط بصری ایجاد شده است.
۲. «معراج پیامبر» — بوستان سعدی
هنرمند: سلطان محمد نور
تاریخ: حدود ۱۵۲۵–۱۵۳۵م
نسخه: بوستان سعدی
محل نگهداری: موزه متروپولیتن نیویورک
معراج از مهمترین موضوعات مذهبی در نگارگری ایرانی است. در این نگاره، پیامبر(ص) بر براق در حال عروج تصویر شده و فرشتگان پیرامون او حضور دارند. موزه متروپولیتن این اثر را بهعنوان یکی از نمونههای شاخص تصویرسازی معراج معرفی میکند.
۳. «حمله به علی در مسجد کوفه» — حدیقهالسعداء
عنوان:The Caliph Ali after being attacked by Ibn Muljam in the Mosque at Kufa
نسخه: حدیقهالسعداء، اثر فضولی
مکتب: عثمانی
تاریخ: اواخر قرن شانزدهم
محل تولید: بغداد
محل نگهداری: موزه بریتانیا
شماره ثبت: ۱۹۴۹,۱۲۱۰,۰.۸
در این نگاره خود مسجد کوفه محل وقوع رویداد اصلی تصویر است. در صحنه، حضرت علی(ع) پس از حمله ابنملجم در مسجد دیده میشود و اطراف او همراهان و شاهدان حضور دارند. موزه بریتانیا اثر را صراحتاً با موضوع «مسجد» و مکان «کوفه» ثبت کرده است.
مسجد در اینجا صرفاً نماد عبادت نیست، بلکه به فضای تاریخی و روایی تبدیل شده است؛ یعنی معماری مسجد زمینهای برای روایت یک واقعه مهم مذهبی و تاریخی فراهم میکند.
