نکات کلیدی:
- بستهشدن تنگه هرمز باعث کاهش عرضه روزانه ۱۰.۱ میلیون بشکه نفت در مارس ۲۰۲۶ شد که بزرگترین شوک عرضه نفت ثبت شده در تاریخ است.
- این اختلال تقریباً دو برابر کاهش عرضه ۵.۶ میلیون بشکهای در روز در جریان انقلاب ایران بود که پیش از این بزرگترین اختلال عرضه نفت محسوب میشد.
- چهار مورد از هفت اختلال بزرگ عرضه نفت در این فهرست بین سالهای ۱۹۷۳ تا ۱۹۹۱ رخ دادهاند؛ از جمله تحریم نفتی اعراب، جنگ ایران و عراق و حمله عراق به کویت.
جنگها، انقلابها، تحریمها و اختلال در مسیرهای حیاتی انتقال انرژی بارها باعث خروج میلیونها بشکه نفت در روز از بازارهای جهانی شدهاند و فشار زیادی بر قیمتها و امنیت انرژی وارد کردهاند.
این نمودار ۷ مورد از بزرگترین اختلالهای عرضه نفت جهان را بر اساس میزان کاهش عرضه روزانه (بر حسب میلیون بشکه) مقایسه میکند. دادهها از آژانس بینالمللی انرژی (IEA) از طریق گزارش چشمانداز بازار کالاهای بانک جهانی گرفته شدهاند. رقم مربوط به بستهشدن تنگه هرمز نیز بهطور مشخص به مارس ۲۰۲۶، یعنی جدیدترین داده موجود تا آوریل ۲۰۲۶، مربوط است.
بستهشدن تنگه هرمز؛ بزرگترین اختلال عرضه نفت در تاریخ
مقیاس این اختلال اهمیت تنگه هرمز در بازار جهانی انرژی را نشان میدهد. این تنگه که در خلیج فارس و در مهمترین منطقه تجارت نفت جهان قرار دارد، یک گلوگاه دریایی حیاتی است که معمولاً حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی نفت را مدیریت میکند.
ایران از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، زمانی که آمریکا و اسرائیل حملات هوایی علیه ایران را آغاز کردند، تا حد زیادی مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز را مسدود کرده است.
توقف تقریباً کامل حرکت نفتکشها در این مسیر باعث شده کشورهای حاشیه خلیج فارس تولید نفت خود را کاهش دهند و در صورت ادامه اختلال در جریان حملونقل، میزان کاهش عرضه میتواند افزایش پیدا کند.
| رویداد | بازه زمانی | کاهش عرضه نفت (میلیون بشکه در روز) |
|---|---|---|
| بستهشدن تنگه هرمز | مارس ۲۰۲۶ | ۱۰.۱- |
| انقلاب ایران | نوامبر ۱۹۷۸ تا آوریل ۱۹۷۹ | ۵.۶- |
| تحریم نفتی اعراب | اکتبر ۱۹۷۳ تا مارس ۱۹۷۴ | ۴.۳- |
| حمله عراق به کویت | اوت ۱۹۹۰ تا ژانویه ۱۹۹۱ | ۴.۳- |
| جنگ ایران و عراق | اکتبر ۱۹۸۰ تا ژانویه ۱۹۸۱ | ۴.۱- |
| جنگ عراق | مارس تا دسامبر ۲۰۰۳ | ۲.۳- |
| جنگ داخلی لیبی | فوریه تا اکتبر ۲۰۱۱ | ۱.۵- |
پیش از بستهشدن تنگه هرمز، انقلاب ایران بزرگترین اختلال عرضه نفت در میان رویدادهای این فهرست محسوب میشد. از نوامبر ۱۹۷۸ تا آوریل ۱۹۷۹، کاهش تولید نفت ایران باعث افت عرضه روزانه ۵.۶ میلیون بشکهای شد.
اختلال مارس ۲۰۲۶ در تنگه هرمز این رقم را ۴.۵ میلیون بشکه در روز، معادل حدود ۸۰ درصد، بیشتر کرد.
انقلابها، تحریمها و جنگهایی که بازار نفت را مختل کردند
دو اختلال بزرگ دیگر هرکدام باعث کاهش عرضه روزانه ۴.۳ میلیون بشکه نفت شدند: تحریم نفتی اعراب و حمله عراق به کویت.
تحریم نفتی اعراب که از اکتبر ۱۹۷۳ تا مارس ۱۹۷۴ ادامه داشت، باعث افزایش تقریباً چهاربرابری قیمت نفت شد و برخی کشورها را به دلیل کمبود سوخت مجبور به سهمیهبندی کرد. این رویداد بهعنوان نخستین بحران بزرگ جهانی نفت شناخته میشود و در نهایت به تأسیس آژانس بینالمللی انرژی (IEA) منجر شد.
حمله عراق به کویت نیز از اوت ۱۹۹۰ تا ژانویه ۱۹۹۱ عرضه نفت را مختل کرد و باعث شد قیمت جهانی نفت طی چند روز دو برابر شود.
پس از این موارد، جنگ ایران و عراق قرار دارد که بین اکتبر ۱۹۸۰ تا ژانویه ۱۹۸۱ باعث کاهش عرضه روزانه ۴.۱ میلیون بشکه نفت شد.
کاهشهای کوچکتر اما مهم در دهه ۲۰۰۰
جنگ عراق در سالهای ۲۰۰۳ (مارس تا دسامبر) و جنگ داخلی لیبی در سال ۲۰۱۱ (فوریه تا اکتبر) کاهش عرضه کمتری نسبت به بحرانهای بزرگ دهههای ۱۹۷۰، ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ ایجاد کردند.
با این حال، تأثیر آنها همچنان قابل توجه بود. جنگ عراق باعث کاهش عرضه روزانه ۲.۳ میلیون بشکه نفت شد و جنگ داخلی لیبی نیز عرضه را ۱.۵ میلیون بشکه در روز کاهش داد.
پنج مورد از هفت اختلال نمایشدادهشده به خاورمیانه مرتبط هستند که اهمیت بسیار بالای این منطقه در تأمین نفت جهان را نشان میدهد. بستهشدن تنگه هرمز در سال ۲۰۲۶ نخستین رویداد در این دادههاست که کاهش عرضهای بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز ایجاد کرده است.
