از ام‌اس تا سرطان؛ داروهایی که ایران دیگر برایشان دست به دامان واردات نیست | بایوتک ایرانی ۴ میلیارد دلار را نجات داد

به گزارش همشهری آنلاین، داروهایی که زمانی با صرف هزینه‌های سنگین از آمریکا و دیگر کشورها وارد می‌شدند، حالا در ایران تولید می‌شوند؛ از داروهای ام‌اس و هموفیلی گرفته تا درمان‌های سرطان، بیماری‌های خودایمنی و ناباروری. صنعت داروهای بایوتک ایران در دو دهه گذشته نه‌تنها بخش مهمی از نیاز بیماران را تأمین کرده، بلکه محصولاتش را به بیش از ۴۰ کشور جهان صادر کرده است. دکتر هاله حامدی‌فر، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای بایوتک، در تلویزیون اینترنتی همشهری از مسیری می‌گوید که از سرمایه‌گذاری‌های دهه ۷۰ آغاز شد و حالا به صادرات دارو به اروپا، روسیه و کشورهای آمریکای لاتین رسیده است؛ صنعتی که به گفته او حتی در روزهای جنگ نیز متوقف نشد.

داروهای بایوتک برای چه بیماری‌هایی هستند؟

رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای بایوتک، در توضیح بیشتر تولیدات این صنعت و این که برای درمان چه بیماری‌هایی کاربرد دارند، می‌گوید: داروهای بایوتک دارای فناوری بالایی هستند و عمدتاً برای بیماری‌های خاص و صعب‌العلاج استفاده می‌شوند؛ مانند هموفیلی، ام‌اس، بعضی از انواع ناباروری، انواع سرطان‌ها و بیماری‌های خودایمنی.

به گفته حامدی‌فر، در حالی که کشورهای زیادی در دنیا تکنولوژی ساخت این داروها را ندارندایران به یکی از معدود کشورهای تولیدکنندگان این داروها بدل شده و تکنولوژی تولید در این صنعت را در اختیار داد.

شروع تولید از دهه ۷۰

اما ایران از چه زمانی به سمت تولید این داروها رفت؟ حامدی‌فر در این باره توضیح می‌دهد: به دلیل آگاهی از اینکه بیوتکنولوژی علم آینده است، زمینه تولید داروهای بایوتک با فکری بلندنگرانه از دهه ۱۳۷۰ آغاز شد. در آن زمان برای آموزش افراد در این حوزه سرمایه‌گذاری و پروژه‌های مختلفی در این زمینه شروع شد. سرمایه‌گذاری برای تولید این داروها در بخش خصوصی هم صورت گرفت. یکی از مجموعه‌های مشارکت‌کننده در تولید داروهای بایوتک، مجموعه ما بود.

او تاکید می‌کند: در ابتدا ما تولید داروی ام‌اس را هدف قرار دادیم. در آن زمان این دارو با ارزبری زیاد از آمریکا وارد می‌شد. نهایتاً در سال ۱۳۸۵ داروی ام‌اس تولید داخل به بازار رسید.

داروی ۲۵۰ دلاری با قیمت ۱۰۰ دلار

حامدی‌فر درباره تأثیر تولید داخلی بر صرفه‌جویی ارزی می‌گوید: در آن زمان هر واحد این دارو را ۲۵۰ دلار خریداری می‌کردند اما داروی تولید داخل در همان لحظه اول با قیمت ۱۰۰ دلار وارد بازار شد. این ۱۰۰ دلار متعلق به زمانی است که قیمت هر دلار هزار تومان و ارزبری برای تولید این دارو کم بود.

به گفته این فعال حوزه دارو، اکنون داروی جدید ام‌اس که ما عرضه کرده‌ایم، چیزی است که به دست همه بیماران در دنیا نمی‌رسد. تعداد بیماران ام‌اسی که در کشور ما با داروی زکرل تحت درمان هستند، از درصد بیماران دریافت‌کننده این دارو در دنیا بیشتر است. نکته قابل توجه این که بهترین داروی درمان ام‌اس اکنون در کشور ما وجود دارد و قیمت آن با داروی وارداتی قابل مقایسه نیست.

اهمیت زمان در بیماری‌های صعب‌العلاج

حامدی‌فر با اشاره به اهمیت دسترسی به دارو برای بیماران صعب‌العلاج می‌گوید: ایمنی و اثربخشی و در دسترس بودن دارو، دو اصل مهم برای داروهای بیماری‌های صعب‌العلاج است. پزشک باید در زمان طلایی درمان بتواند دارو را به بیمار خود برساند. هر دوی این موارد در تولید داروهای داخل کشور رعایت شده است.

او تاکید می‌کند که داروهای بیماری‌هایی مانند هموفیلی، ام‌اس و آرتریت روماتوئید که بیماران باید تمام عمر از آنها استفاده کنند، با در دسترس بودن دارو، درمان خیلی مؤثرتری دارند.
اگر تولید بایوتک نداشتیم چه می‌شد؟

یک سوال مهم اینکه، اگر این توانمندی در داخل کشور ایجاد نشده بود، چه اتفاقی برای بیماران و منابع ارزی کشور می‌افتاد؟ رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای بایوتک در پاسخ به این سوال می‌گوید: اگر مجموعه‌های تولید بایوتک ما تعطیل بودند، باید در سال گذشته بیش از ۴ میلیارد دلار بیشتر برای خرید داروهای مورد نیاز مردم هزینه می‌کردیم.

حامدی‌فر با تاکید بر این‌که برای کل حوزه دارو، تأمین نصف این ارز هم کار مشکلی است، ادامه می‌دهد: فقط بحث داشتن پول نیست، بلکه موانعی نظیر تحریم‌ها و موانع بانکی برای انتقال پول، واردات دارو را با مشکلات و چالش‌های زیادی مواجه می‌کند.
به گفته او در حال حاضر ۹۵ درصد کل داروهای مورد نیاز بیماران خاص و صعب‌العلاج تولید داخل است و این مساله باعث شده که داروهای بایوتک تولید داخل هیچ‌زمانی دچار کمبود نشدند. در دوران جنگ هم خطوط تولید این داروها متوقف نشد.

۷۰ درصد صادرات دارویی، متعلق به بایوتک‌ها

این صنعت اما فقط برای تأمین نیاز داخل شکل نگرفته است. بخش مهمی از صادرات دارویی ایران نیز به محصولات بایوتک اختصاص دارد. به گفته حامدی‌فر در حال حاضر داروهای بایوتکی با قیمت رقابتی تولید می‌شوند و تنوعی که در اختیار داریم در هیچ مرز جغرافیایی دیگری وجود ندارد. نکته مهم این که درباره این داروها بعد از برند اصلی ما دومین یا سومین تولیدکننده دنیا هستیم. کشورهای دنیا هم یا باید از برند اصلی بخرند که خیلی گران است یا انتخاب بعدی‌شان محصول ما باشد.

او درباره قیمت داروی ایرانی هم توضیح می‌دهد: یک دارو که هر دوز آن ۶ هزار دلار است، در کشور ما ۳۰ میلیون تومان قیمت دارد. که البته در داخل کشور خودمان همین مبلغ هم به صورت کامل از سوی بیمار پرداخت نمی‌شود و یک‌سری پوشش‌ها و حمایت‌ها دارد.

به گفته حامدی‌فر ما با تحریم مواجه هستیم اما کشورها مسیرهایی را برای خرید دارو از ایران پیدا می‌کنند. این در حالی است که اگر تحریم‌ها نبود، رقم صادرات داروهای بایوتک خیلی بالاتر می‌رفت. در حال حاضر ۷۰ درصد صادرات دارویی کشور متعلق به شرکت‌های بایوتک است و در صورت برداشته شدن تحریم‌های بانکی، عدد این صادرات می‌تواند تا ۱۰ برابر افزایش پیدا کند. همین حالا هم داروی ام‌اس ما ۱۰۰ درصد بازار روسیه را در اختیار دارد و همه می‌دانیم که استانداردهای کیفی روسیه شاید از اروپا بالاتر و سخت‌تر هم باشد.

او درباره بازار جهانی محصولات بایوتک ایران هم عنوان می‌کند: از آمریکای لاتین تا شرق آسیا به بیش از ۴۰ کشور صادرات داریم و هیچ اشکال کیفی نه در داخل و نه در خارج از کشور درباره این داروها تاکنون گزارش نشده است.

دارویی که در سیستان و آمریکای لاتین یک کیفیت دارد

رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای بایوتک درباره استاندارد محصولات ایرانی هم عنوان می‌کند: دارویی که در سیستان و بلوچستان برای بیماران توزیع و استفاده می‌شود، دارای همان کیفیت دارویی است که در آمریکای لاتین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

او در پاسخ به این سوال که با این وجود برخی بیماران تصور می‌کنند که داروی خارجی از ایرانی است، می‌گوید: کیفیت، ملیت نیست. این از نظر علمی معنای درستی ندارد. هر شرکت داروسازی سیاست‌ها و خط‌مشی کیفی خاص خود را دارد. به‌عنوان مثال، در هند شرکت‌هایی داریم که زیرپله‌ای دارو تولید می‌کنند و شرکت‌هایی هم هستند که داروهای آنها در آمریکا مصرف می‌شوند. چین و ایران نیز همین‌گونه‌اند. در هیچ کشوری، از جمله ایران، نمی‌توان داروها را از نظر کیفی با هم جمع بست. در خود آمریکا هم داروهایی تولید می‌شود که سازمان غذا و داروی آن کشور اجازه ورود آنها را به بازار مصرف خودشان را نمی‌دهد.

او توصیه می‌کند: از نظر دارویی بهتر است به تجویز پزشک خود اعتماد کنید. پزشکان هر روز داروهایی را تجویز می‌کنند و نتیجه درمانی آنها را مستقیم و به چشم خود می‌بینند. بنابراین باید به تخصص و تجربه پزشک در زمینه تجویز دارو اعتماد کرد.
وقتی داروی ایرانی به آمریکا رفت

حامدی‌فر برای توضیح اعتماد به داروی تولید داخل، خاطره‌ای شخصی نیز تعریف می‌کند: خواهرم با من از آمریکا تماس گرفت و گفت پدرم یک بیماری خودایمنی به نام پسوریازیس (بیماری پوستی) دارد. او توضیح داد داروی مورد نیاز پدر در آنجا بسیار گران و به راحتی هم پیدا نمی‌شود. برند دارو را پرسیدم و متوجه شدم که داروی سینوراست و در شرکت خودمان یعنی سیناژن تولید می‌شود. این دارو را که تزریق آن هم راحت است، با یک مسافر برای پدرم فرستادم.

او به حس غروری که با این اتفاق برایش رخ داده بود هم اشاره می‌کند، این که یک داروی ایرانی را برای پدرش به آمریکا فرستاده و نشانه‌ای از توانایی قابل تقدیر صنعت داروسازی کشور در حوزه‌های مختلف است.

اعتماد به کارآزمایی واکسن کودکان

او خاطره دیگری از اعتماد به تولید داخل در دوران کرونا دارد، این که تصمیم می‌گیرند واکسن اسپایکوژن را برای کودکان هم در فاز کارآزمایی بالینی اجرایی کنند. یک دانشمند استرالیایی حاضر به همکاری تکنولوژیک در این حوزه می‌شود و اتفاق عجیبی که رقم می‌خورد، این بوده که ۶۰ درصد کودکان مراجعه‌کننده برای آزمایش بالینی این واکسن کرونا، فرزندان کارکنان همان شرکت سیناژن بوده‌اند.

حامدی‌فر معتقد است، اینکه پدر و مادری به تولید خود آن‌قدر اطمینان دارد که فرزند خود را در معرض آزمایش بالینی آن قرار می‌دهد، باعث غرور و افتخار است. مساله که نشان می‌دهد اطمینان به کیفیت دستوری نیست و ذره‌ذره باید در یک مجموعه خلق شود.

داروی ایرانی در اروپا

حامدی‌فر از واکنش‌های جهانی نسبت به توانمندی صنعت داروهای بایوتک هم می‌گوید؛ این که در یک کنفرانس بین‌المللی بایوتک در سوئیس، پس از آتش‌بس شرکت کرده است. درست یک هفته بعد از دریافت مجوز ورود داروی پولکی استخوان به بازار اروپا که برای اولین بار در تاریخ داروسازی کشور رقم خورده است.

او ادامه می‌دهد: زمانی که سخنرانی من تمام شد، حس کردم به‌طور عجیبی من را نگاه می‌کنند. حاضران در این کنفرانس به من گفتند شما از جایی می‌آیید که با بمب و جنگ و بحران مواجه است اما با خوشحالی از ثبت ورود داروی خود به اتحادیه اروپا و استراتژی‌های خود درباره ورود به بازار می‌گویید. پاسخ من این بود که باید زندگی کنیم و نه‌تنها ما، بلکه کل مردم خاورمیانه باید یاد بگیریم همراه با بحران‌ها به زندگی خود ادامه‌ دهیم و رشد کنیم و این توسعه باید در هر بحران با وجوه مختلف ادامه داشته باشد.

هدف بعدی؛ تولید هر دارویی که بیماران ایرانی نیاز دارند

رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای بایوتک درباره آینده این صنعت می‌گوید: هر دارویی را که در دنیا تولید می‌شود و بیماران صعب‌العلاج ما به آن احتیاج دارند، حتماً در ایران تولید می‌کنیم. تعداد زیادی استاد، دانشمند و دانشجو در حوزه‌های بیوتکنولوژی مشغول به کار هستند و اینها همه پشتوانه مطرح کردن این ادعا هستند. کارنامه ۲۰ سال گذشته هم نشان می‌دهد که هر آنچه بوده، ما توانستیم به بازار مصرف برسانیم.

به گفته حامدی‌فر داروی بیماران ام‌اس تولید داخل، به فاصله یک سال پس از ورود برند اصلی به بازار آمریکا، وارد بازار ایران شد. بیماری هم که باید دارو را یک روز در میان تزریق می‌کرد، اکنون دارویی با اثربخشی بیشتر را هر ۶ ماه یک‌بار تزریق می‌کند که تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی او دارد.

از ناباروری تا آلزایمر

حامدی‌فر درباره تولید داروهای بایوتک مورد استفاده در درمان ناباروری هم توضیح می‌دهد: داروهای بایوتک بخشی از پروتکل آی‌وی‌اف هستند. یکی از افتخارات ما اعتمادی است که در حوزه تولید داروهای ناباروری جلب کردیم. خانواده‌ها برای فرایند آی‌وی‌اف هزینه بالایی می‌کنند و یک قسمت از آن هزینه مربوط به دارو است. اگر عدم اطمینان وجود داشته باشد، از داروی خارجی استفاده می‌کنند. اما خوشحالی ما اکنون این است که عمده کودکان به دنیا آمده از فرایند آی‌وی‌اف از داروهای سیناژن استفاده کرده‌اند.

او از مطالعات جدید نیز خبر می‌دهد؛ مطالعاتی در جهت تولید دارو برای درمان انواع سرطان و آلزایمر در حال انجام است. داروهای آلزایمر روند یا پیشرفت بیماری را کند می‌کنند. به تازگی هم یکی از داروهای بایوتک در این حوزه وارد بازار دنیا شده و امیدوارم بتوانیم این دارو را در آینده نه‌چندان دور در داخل کشور تولید کنیم.

چالش بزرگ؛ صنعتی که نباید رها شود

اما به اعتقاد او، ادامه این مسیر بدون حمایت و سیاست‌گذاری مناسب ممکن نیست: ارزش خدماتی که صنعت بایوتک دارویی به کشور و نظام سلامت و به صرفه‌جویی ارزی کشور کرده، به آن اندازه‌ای که باید دیده نشده است. باید نگاه ویژه‌ای به این حوزه، مانند آنچه در دهه ۱۳۷۰ اتفاق افتاد، بشود. اکنون اگر بخواهیم بایوتک در کشورمان و فراتر از مرزهای کشور بیش از این رشد و توسعه پیدا کند و بتواند باعث شکوفایی صنعت دارویی ما شود، باید همچنان نگاه ویژه‌ای به آن داشته باشیم.

حامدی‌فر معتقد است، لازمه این کار ورودی جدی وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و کمیسیون بهداشت مجلس در خصوص تدوین آیین‌نامه‌ها، مقررات و موارد مختلف دیگر است. نمی‌توانیم حوزه‌ای را که برای آن زحمت کشیده‌ایم، رها کنیم. بحث گرفتن امتیاز خاصی هم نیست، باید حداقل‌ها در خصوص صنعت بایوتک و بایوتک دارویی هم انجام شود.

۵ درصد قیمت برند

او یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های صنعت را قیمت‌گذاری عنوان می‌کند و می‌گوید: در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ بحث این بود که قیمت داروهای بایوتک تولید داخل ۵۰ درصد کمتر از قیمت برند باشد تا بتوانند در بازار رشد کنند. اما اکنون با توجه به مضیقه مالی بیمه‌ها و موارد دیگر همچنین به دلیل قیمت‌گذاری دستوری، گاهی اوقات قیمت داروی بایوتک داخلی به ۵ درصد قیمت برند رسیده است.

حامدی‌فر تاکید می‌کند: شرکت‌های دارویی اکنون نمی‌توانند از مسئولیت بیماران شانه خالی کنند. حتی اگر آن محصول زیان‌ده هم باشد، داروهای بایوتک باید تولید شوند. اگر تولید نشوند، حتی با وجود پول هم به‌راحتی قابل خریداری و تهیه نیستند. اینها داروهایی نیستند که به وفور در دنیا پیدا شوند. داروهایی هستند که خرید آنها از سال‌های قبل سفارش داده شده است. در حال حاضر با توجه به وضعیت اقتصادی بسیار نامطلوب، فشارهای زیادی روی ما در زمینه نگهداشت پرسنل وجود دارد. این پرسنل را شرکت‌های چندملیتی در دنیا به‌راحتی و با حقوق‌های بالاتر استخدام می‌کنند. هزینه‌های حمل‌ونقل، چاپ و بسته‌بندی را هم باید بتوانیم انجام دهیم که در شرایط اقتصادی کنونی بسیار دشوار است. بنابراین نمی‌توان با یک نگاه سفید و سیاه و به‌صورت چکشی با این صنعت برخورد کرد.