فردریک وایزمن، مستندساز افسانهای، در ۹۶ سالگی درگذشت | «بعید میدانم مستند جهان را تغییر دهد»
فردریک وایزمن، کارگردانی که کاوشهای سختگیرانه و عینیاش در نهادهای اجتماعی و فرهنگی یکی از معتبرترین مجموعه آثار در تاریخ مستندسازی آمریکا را شکل داده است، روز دوشنبه در خانهاش در کمبریجِ ماساچوست درگذشت.
همشهری آنلاین: وایزمن ۹۶ سال داشت. خانوادهاش خبر درگذشت او را از طریق شرکت پخش Zipporah Films که در سال ۱۹۷۱ بنیان گذاشته بود اعلام کردند.
به گزارش نیویورک تایمز، وایزمن که در سال ۲۰۱۶ جایزه اسکار افتخاری دریافت کرد، از تأثیرگذارترین چهرههای سینمای غیرداستانی بود. او همواره از برچسب «مستند» برای آثارش پرهیز میکرد و میگفت ترجیح میدهد آنها را «فیلم» بنامد، زیرا واژه مستند را محدودکننده میدانست. با این حال، نام او بیش از هر کس دیگری با سنت سینمای وریته گره خورده بود.
گرچه او وجود دستورکار سیاسی در آثارش را رد میکرد، از جنجال بینصیب نبود. نخستین فیلمش، «دیوانگان تیتیکات» (۱۹۶۷)، تصویری تکاندهنده از بیمارستان دولتی بریجواتر برای مجرمان مبتلا به اختلالات روانی در ماساچوست، تنها فیلمی است که در ایالات متحده نه به دلایل اخلاقی یا امنیت ملی، بلکه به دلیل نقض حریم خصوصی زندانیان ممنوع شد. این ممنوعیت در سال ۱۹۹۱ لغو شد و فیلم بعدها از شبکه PBS پخش شد.
آثار متأخر وایزمن از تحسینشدهترین فیلمهایش بودند. رماننویس جی نوگهبورِن «در جکسون هایتس» (۲۰۱۵) را غنیترین و زیباترین مستند او خواند. مانولا دارگیس نیز درباره «کتابخانه عمومی نیویورک: اکس لیبریس» (۲۰۱۷) نوشت که این فیلم یکی از بزرگترین آثار کارنامه اوست. او در سالهای بعد «مونروویا، ایندیانا» (۲۰۱۸) درباره زندگی در شهری کوچک، «شهرداری» (۲۰۲۰) با مدتزمان چهار و نیم ساعت درباره بوروکراسی شهری بوستون، و «منو-پلهزیر — لُه تروآگرو» (۲۰۲۳) درباره یک رستوران سهستاره میشلن فرانسوی و خانواده ادارهکننده آن را ساخت.
«دیوانگان تیتیکات» الگوی سبکی آثار بعدی او شد: بدون روایتگر، با نور طبیعی و تمرکز بر نهادهای عمومی. از دیگر آثار شناختهشدهاش میتوان به «دبیرستان» (۱۹۶۸)، «رفاه» (۱۹۷۵)، «مسکن عمومی» (۱۹۹۷) و «خشونت خانگی» (۲۰۰۲) اشاره کرد. با این حال، هدف او افشاگری صرف نبود. او در سال ۲۰۱۱ گفت: «این تصور رایج که فیلمهایم افشاگرانهاند، برداشت دقیقی نیست. البته میتوان گفت “دیوانگان تیتیکات” تا حدی افشاگرانه است، اما نمیتوان درباره بریجواتر فیلم ساخت و زشتی آن را نشان نداد.»
وایزمن در سال ۱۹۳۰ در بوستون به دنیا آمد. پدرش وکیل بود و به مهاجران یهودی برای گریز از اروپای رو به افزایشِ یهودستیز کمک میکرد. مادرش آرزوی بازیگری داشت که با مخالفت پدرش ناکام ماند. علاقه وایزمن به تئاتر از استعداد تقلید شگفتانگیز مادرش شکل گرفت. او پس از تحصیل در کالج ویلیامز و دانشکده حقوق ییل، به خدمت سربازی فراخوانده شد و سپس در سوربن پاریس به تحصیل حقوق ادامه داد. بعدها در دانشکده حقوق دانشگاه بوستون تدریس کرد، هرچند خود اذعان داشت برخی از دروسی را که آموزش میداد چندان نمیدانست. پیش از «دیوانگان تیتیکات» تنها تجربهاش در سینما تهیهکنندگی فیلم «دنیای خونسرد» (۱۹۶۳) بود. همان تجربه او را متقاعد کرد که خودش کارگردانی و تدوین کند.
گرچه بیشتر سوژههایش آمریکایی بودند، گاه به فرانسه رفت و آثاری چون «کمدی-فرانسز یا عشقِ بازیشده» (۱۹۹۶)، «رقص: باله اپرای پاریس» (۲۰۰۹) و «کریزی هورس» (۲۰۱۱) را ساخت. او درباره کارش گفته بود: «میکوشم از تجربههای عادی، ساختاری دراماتیک بسازم تا مجموعهای از فیلمهای بههمپیوسته شکل بگیرد که نشان دهد مردم چگونه فکر میکنند، زندگی میکنند و کار میکنند، و چگونه این رفتارها در نهادها بازتاب مییابد.»
وایزمن تقریباً همه فیلمهایش را خودش تدوین میکرد و معتقد بود در مستند، فیلمنامه در اتاق تدوین نوشته میشود. برای نمونه در «رقص: باله اپرای پاریس» حدود ۱۵۰ ساعت تصویر را به فیلمی دو ساعت و چهل و پنج دقیقهای تبدیل کرد. در طول سالها با دشواریهای مالی روبهرو بود، هرچند بین سالهای ۱۹۷۱ تا ۱۹۸۱ با قراردادهایی با شبکه WNET دوران باثباتی را تجربه کرد. او علاوه بر اسکار افتخاری، جوایزی چون شیر طلایی افتخاری جشنواره ونیز (۲۰۱۴) را دریافت کرد و برای «قانون و نظم» (۱۹۶۹) و «بیمارستان» (۱۹۷۰) جایزه امی برد.
فردریک وایزمن دو پسر و سه نوه از خود بهجا گذاشت. همسرش زیپورا باتشاو وایزمن در سال ۲۰۲۱ درگذشت.
با وجود تأثیر گستردهاش بر نسلهای مستندساز، خود او نسبت به قدرت تغییر اجتماعی سینما بدبین بود و میگفت: «نمیدانم چه چیزی باعث تغییر اجتماعی میشود، اما فکر نمیکنم مستندسازی باشد.»
گردآوری: کولاک
شما چه نظری دارید؟ دیدگاه خود را در سایت کولاک بنویسید.
