پشت پیشبینی جنجالی ایلان ماسک | از «شغل برای بقا» تا «کار برای لذت» | هوش مصنوعی اقتصاد را به کجا خواهد برد؟
اگر روزی ماشینها بتوانند بخش عمده کالاها و خدمات را سریعتر، ارزانتر و بهتر از انسان تولید کنند، شاید پرسش اصلی دیگر این نباشد که «چه شغلی پیدا کنیم؟» بلکه این باشد که آیا اصلاً برای زندهماندن به شغل نیاز خواهیم داشت؟
همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: تا همین چند سال پیش، بیشتر بحثها درباره آینده هوش مصنوعی به این خلاصه میشد که کدام شغلها در معرض حذف یا تغییر قرار میگیرند. اما حالا با سرعت گرفتن توانایی مدلهای هوش مصنوعی و پیشرفت رباتها، پرسش بزرگتری مطرح شده است: اگر ماشینها بتوانند بخش بزرگی از نیازهای انسان را با هزینهای بسیار پایین تأمین کنند، آیا رابطه میان «کار» و «درآمد» برای همیشه تغییر خواهد کرد؟
از «شغل» تا «کار»
سپهر بیات، فعال حوزه فناوری و هوش مصنوعی، میگوید: تا همین چند سال پیش، پرسش اصلی درباره هوش مصنوعی این بود که چه کارهایی را سریعتر انجام میدهد. حالا پرسش بزرگتری پیش روی ماست: اگر ماشینها بتوانند بخش عمده کالاها و خدمات را بهتر و ارزانتر از انسان تولید کنند، آیا هنوز باید برای زندهماندن شغل داشته باشیم؟
ایلان ماسک بهتازگی در گفتوگویی با اکونومیست پیشبینی کرده که «پول در سال ۲۰۳۶ دیگر اهمیتی نخواهد داشت». او نگفته پول در سال ۲۰۲۶ ناپدید میشود؛ همچنین نگفته این نتیجه قطعی است. تصویر او از ده سال آینده، اقتصادی است که در آن هوش مصنوعی و رباتها آنقدر فراوانی ایجاد میکنند که کارکردن از یک اجبار اقتصادی به فعالیتی اختیاری تبدیل میشود.
مثال خود او باغبانی بوده ؛ یعنی همانطور که امروز لازم نیست سبزی مورد نیازمان را شخصاً پرورش دهیم، اما ممکن است برای لذت این کار را انجام دهیم، در آینده نیز شاید کار کنیم؛ چون از آن لذت می برین، نه اینکه ضروری باشد و ناچار به انجام آن باشیم.
آیا فراوانی، تورم را شکست میدهد؟
اگر ماشینها واقعاً بتوانند نیازهای پایه را با هزینهای بسیار پایین تأمین کنند، ممکن است شغل انحصار خود را بر درآمد و منزلت اجتماعی از دست بدهد. این ایده تازه نیست؛ ماشینآلات و رایانهها پیشتر بسیاری از وظایف را حذف یا دگرگون کردهاند.
وقتی سردبیر اکونومیست از ماسک پرسید پول «درآمد بالای همگانی» از کجا میآید، پاسخ او ساده بود: دولت میتواند به طور مستقیم برای مردم پول صادر کند و تا وقتی رشد تولید کالا و خدمات از رشد حجم پول بیشتر باشد، نتیجه نه تورم بلکه کاهش قیمتها خواهد بود.
به عقیده این پژوهشگر هوش مصنوعی، هسته این استدلال قابلفهم است. اگر ظرفیت واقعی تولید سریعتر از تقاضا رشد کند، فشار قیمتها میتواند کمتر شود. اما تورم فقط یک کسر ساده میان پول و کالا نیست.
تولید بیشتر، توزیع عادلانه نیست
بیات میگوید بزرگترین خلأ این روایت، فاصله میان تولید و دسترسی است. اینکه اقتصاد بتواند بیشتر تولید کند، بهخودیخود تضمین نمیکند همه سهمی از آن داشته باشند. اگر مالکیت رباتها، داده و قدرت پردازشی در دست گروه کوچکی متمرکز بماند، بهرهوری میتواند بالا برود و در همان حال سهم نیروی کار از درآمد کاهش یابد؛ خطری که صندوق بینالمللی پول نیز درباره آن هشدار داده است.
«درآمد بالای همگانی» پیامد خودکار فناوری نیست؛ یک تصمیم سیاسی درباره مالیات، مالکیت و توزیع است. ماسک مقصد را توصیف میکند، اما برای مسیر گذار پاسخ کاملی نمیدهد. چه میشود اگر شغلها پیش از ارزانشدن مسکن، درمان و انرژی حذف شوند؟ چه کسی هزینه دورهای را میپردازد که بیکاری بالا رفته، اما فراوانی موعود هنوز نرسیده است؟
بیشتر بخوانید:
-
پشت این چتبات یک نفر نشسته است؛ نه یک مدل هوش مصنوعی!
- رشد روزافزون اقتصادهای مجازی (Virtual Economy) و فرصتهای فناورانه جدید
آیا شغلها واقعاً ناپدید خواهند شد؟
این فعال حوزه فناوری و هوش مصنوعی اضافه میکند شواهد امروز هم از حذف فوری همه شغلها پشتیبانی نمیکند. سازمان بینالمللی کار در ارزیابی سال ۲۰۲۵ اعلام کرد یکچهارم اشتغال جهان تا حدی در معرض هوش مصنوعی مولد است، اما به دلیل نیاز مداوم به نقش انسان، «دگرگونی شغل» محتملتر از حذف کامل آن است.
در کوتاهمدت، احتمالاً شغلها به مجموعهای از وظایف شکسته میشوند: ماشین بخشهای تکراری را انجام میدهد و انسان بیشتر مسئول تعریف مسئله، قضاوت، ارتباط و پاسخگویی میشود.
مسئله فقط درآمد نیست
بیات میگوید پیشبینی ماسک را هم بهتر است نه حقیقت قطعی بدانیم و نه خیالپردازی بیارزش. این پیشبینی یک آزمایش فکری جدی است. شاید پول تا سال ۲۰۳۶ همچنان کاملاً مهم باشد،
حتی اگر درآمد همگانی هزینه زندگی را پوشش دهد، یک پرسش انسانی باقی میماند: اگر شغل دیگر مرکز زندگی روزمره نباشد، معنا، هویت و احساس مفیدبودن را از کجا میگیریم؟
شغل امروز فقط پول نیست؛ به زمان ما ساختار میدهد، شبکه اجتماعی میسازد و جایگاه ما را در جامعه تعریف میکند. حذف اجبار به کار میتواند آزادیبخش باشد، اما بدون ساختن نهادهای تازه برای یادگیری، مشارکت، مراقبت و خلقکردن، میتواند به بیهدفی و شکاف اجتماعی هم منجر شود.
