هشدار مهدی زارع درباره یکی از فعالترین گسلهای ایران؛ زمینلرزههای کرمانشاه چه معنایی دارند؟
وقوع دو زمینلرزه ۴.۹ و ۵.۲ ریشتری بامداد امروز در جنوب جوانرود و شرق سرپل ذهاب، بار دیگر توجه کارشناسان را به یکی از فعالترین سامانههای گسلی کشور جلب کرده است. یک زلزلهشناس معتقد است این دو رخداد، تنها زمینلرزههایی مستقل نیستند، بلکه ادامه فعالیت همان سامانه گسلی هستند که زلزله ویرانگر ۷.۳ ریشتری سال ۱۳۹۶ را رقم زد و همچنان ظرفیت رخداد زلزلههای بزرگتر را دارد.
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در گفتوگو با خبرآنلاین با اشاره به اینکه زمینلرزههای بامداد ۲۹ تیر در ساعتهای ۷:۱۳ و ۷:۱۸ صبح و در عمق حدود ۲۰ کیلومتری زمین رخ دادهاند، میگوید: این دو رویداد در شرق پهنه رومرکزی زلزله ۲۱ آبان ۱۳۹۶ ازگله قرار دارند و به احتمال زیاد باید آنها را بخشی از فعالیت مداوم سامانه گسل پیسنگی سرپل ذهاب دانست؛ سامانهای که از گذشتههای دور تاکنون بارها زمینلرزههای مخرب ایجاد کرده است.
زارع با اشاره به پیشینه لرزهخیزی منطقه میگوید: بررسیهای تاریخی نشان میدهد شهر باستانی حلوان که برآورد میشود در محدوده سرپل ذهاب امروزی قرار داشته، دستکم دوبار بر اثر زمینلرزههای بزرگ در سالهای ۹۵۸ و ۱۱۴۹ میلادی به طور کامل ویران شده است. به گفته او، زمینلرزه سال ۹۵۸ میلادی خسارت گستردهای به این شهر وارد کرد و زلزله سال ۱۱۴۹ نیز بار دیگر آن را ویران ساخت؛ بهگونهای که پس از آن و همزمان با تحولات تاریخی منطقه، حلوان دیگر هرگز رونق گذشته خود را به دست نیاورد.
این زمینلرزهها بیانگر ادامه تنظیم تنش در گسل پیسنگی ذهاب باشند و احتمال وقوع زمینلرزههایی با بزرگای بیش از ۶ ریشتر در این پهنه همچنان وجود دارد.
او ادامه میدهد: وجود زمینلغزش بزرگ در دامنه غربی تاقدیس کوه «ملهکبود» در شمال سرپل ذهاب، به احتمال زیاد با همان زمینلرزه تاریخی سال ۹۵۸ ارتباط دارد و جالب اینکه در زلزله ۷.۳ ریشتری سال ۱۳۹۶ نیز همین محدوده بار دیگر دچار زمینلغزش شد. این شباهتها نشان میدهد زلزله سال ۲۰۱۷ احتمالاً تکرار همان رخداد تاریخی در همین سامانه گسلی بوده است.
این زلزلهشناس با اشاره به عمق زمینلرزههای امروز میگوید: برخلاف بسیاری از زلزلههای زاگرس که در پوشش رسوبی رخ میدهند، این منطقه سابقه فعالیت در گسل پیسنگی را دارد. عمق حدود ۲۰ کیلومتری زمینلرزههای امروز، همانند عمق ۱۸ کیلومتری زلزله سال ۱۳۹۶، احتمال ارتباط آنها با گسل پیسنگی ذهاب را بسیار تقویت میکند.
زارع با اشاره به الگوی لرزهخیزی پیش از زلزله بزرگ سال ۱۳۹۶ میگوید: پیش از آن زمینلرزه، کاهش محسوسی در لرزهخیزی منطقه مشاهده میشد که بیانگر انباشت تدریجی تنش در امتداد گسل ذهاب بود. اکنون نیز رخدادهای ۲۹ تیر را میتوان بخشی از فرآیند آزادسازی همین تنش دانست؛ هرچند همزمان نشانههایی از تداوم بارگذاری تنش در بخشهای مجاور این سامانه گسلی نیز مشاهده میشود.
بررسیهای تاریخی نشان میدهد شهر باستانی حلوان که برآورد میشود در محدوده سرپل ذهاب امروزی قرار داشته، دستکم دوبار بر اثر زمینلرزههای بزرگ در سالهای ۹۵۸ و ۱۱۴۹ میلادی به طور کامل ویران شده است.
وی با اشاره به رخدادهای پس از زلزله سال ۱۳۹۶ میافزاید: تجربه آن زلزله نشان داد که با وقوع یک زمینلرزه بزرگ، فعالیت لرزهای منطقه پایان نمییابد. پس از زلزله ۷.۳ ریشتری، علاوه بر هزاران پسلرزه، چهار زمینلرزه مستقل با بزرگی بیش از ۶ ریشتر نیز طی ۱۳ ماه بعد رخ داد که نشاندهنده پیچیدگی رفتار سامانه گسلی سرپل ذهاب است.
زارع تأکید میکند: حدود هزار سال، یعنی از زمان زلزلههای بزرگ ۹۵۸ و ۱۱۴۹ میلادی تا وقوع زلزله سال ۱۳۹۶، این منطقه زمینلرزهای با چنین بزرگی را تجربه نکرده بود و همین موضوع اهمیت چرخههای طولانیمدت لرزهای در این پهنه را نشان میدهد.
او با بیان اینکه زلزله سال ۲۰۱۷ تنها موجب آزاد شدن انرژی نشده، بلکه تنش را به گسلهای اطراف منتقل کرده است، میگوید: این پدیده که از آن با عنوان «اثر دومینو» یاد میشود، یکی از مهمترین عوامل در ارزیابی خطر زلزلههای آینده است. مدلسازیهای انجامشده نشان میدهد تغییرات تنش ناشی از رخدادهای سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸، گسلهای مجاور از جمله گسل خانقین و گسل بدره ـ عماره را نیز تحت تأثیر قرار داده و آنها را به کانونهای بالقوه وقوع زمینلرزههای متوسط تا بزرگ تبدیل کرده است.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی همچنین درباره ویژگی ساختاری گسل عامل زلزله سال ۱۳۹۶ توضیح میدهد: برخلاف تصور اولیه، زلزله ۲۰۱۷ روی یک گسل ساده و منفرد رخ نداد، بلکه در یک ساختار موسوم به «رمپ ـ تخت» اتفاق افتاد؛ ساختاری که ترکیبی از یک بخش شیبدار و یک بخش تقریباً افقی است. به گفته او، زمینلرزههای ۲۹ تیر نیز به احتمال زیاد در همین ساختار یا گسلهای قائم مرتبط با آن رخ دادهاند.
زارع با اشاره به رخداد زلزلههای سال ۲۰۱۸ در منطقه مندلی عراق نیز میگوید: این زمینلرزهها که با بزرگای ۵ تا ۵.۵ و در فاصله حدود ۸۰ کیلومتری جنوب کانون زلزله ۱۳۹۶ رخ دادند، نشان دادند سامانه گسلی سرپل ذهاب محدود به مرزهای ایران نیست و همچنان در گستره وسیعی فعال است.
وی در پایان با هشدار نسبت به وضعیت این سامانه گسلی میگوید: مجموعه شواهد تاریخی، زمینشناسی و لرزهشناسی نشان میدهد زلزلههای سال ۱۴۰۵ بخشی از همان سامانه فعال هستند که زلزله ۷.۳ ریشتری سال ۱۳۹۶ را ایجاد کرد. به گفته زارع، محتملترین سناریو این است که این زمینلرزهها بیانگر ادامه تنظیم تنش در گسل پیسنگی ذهاب باشند و احتمال وقوع زمینلرزههایی با بزرگای بیش از ۶ ریشتر در این پهنه همچنان وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت پایش مستمر منطقه و آمادگی دستگاههای مدیریت بحران را دوچندان میکند.
۴۷۴۷
