دانایی از کجا آغاز میشود؟ تأملی در خودشناسی از نگاه امام علی (ع)
آیا دانایی به معنای انباشت اطلاعات است یا از جایی عمیقتر آغاز میشود؟ امیرالمؤمنین علی (ع) در حدیثی بنیادین، معیار دانایی را شناخت «قدر خویش» میداند. این یادداشت با استناد به آیات قرآن کریم، به بررسی نقش خودشناسی در رشد فردی، سلامت اجتماعی و مسیر رسیدن انسان به معرفت الهی میپردازد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در حدیث امیرالمومنین علی (ع) «دانا کسی است که اندازه خود را بشناسد» از نهجالبلاغه، به تبیین اهمیت خودشناسی به عنوان ریشه دانایی و پیامدهای نادانی از خویشتن میپردازد. با استناد به آیات قرآن کریم، ابعاد فردی و اجتماعی خودشناسی و تأثیر آن بر کمال انسانی و زیست جامعه بررسی شده و در نهایت، مسیر خودشناسی به عنوان راهی برای رسیدن به معرفت الهی و حقیقت معرفی میگردد.
بنابر روایت ابنا، در میان گنجینههای حکمت و معرفت نهفته در کلام امیرالمؤمنین علی (ع)، حدیثی بس ژرف و تأملبرانگیز خودنمایی میکند:«اَلْعالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ» (۱) «دانا کسی است که اندازه و قدر خود را بشناسد»، این سخن گهربار، نه تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه راهنمایی جامع برای درک جایگاه حقیقی انسان در هستی و مسیر کمال اوست. خودشناسی، کلید گشودن درهای معرفت الهی و فهم حکمت آفرینش است؛ زیرا تا زمانی که انسان به درستی از ابعاد وجودی خویش، تواناییها و محدودیتهایش آگاه نباشد، قادر به گام نهادن در مسیر صحیح زندگی و رسیدن به سعادت حقیقی نخواهد بود. این حدیث، معیار روشنی برای تمایز میان دانایی و نادانی ارائه میدهد و نادانی را نه صرفاً فقدان معلومات، بلکه در وهله اول، ناآگاهی از ظرفیتها و حد و مرزهای وجودی خود انسان تعریف میکند.
«اندازه و قدر خود را شناختن» به چه معناست؟
شناخت تواناییها و استعدادها: کشف ظرفیتهای بالقوه در وجود انسان (فیزیکی، ذهنی، روحی).
شناخت محدودیتها و ضعفها: پذیرش نقصها و تلاش برای رفع یا مدیریت آنها.
شناخت جایگاه انسان در هستی و نسبت با خداوند: انسان به عنوان خلیفه الله، مخلوقی مختار با کرامتی ویژه.
تمایز خودشناسی از غرور و خودپسندی: خودشناسی واقعی منجر به تواضع میشود نه تکبر.
اهمیت خودشناسی از منظر قرآن و حدیث:
پایه معرفت الله: (من عرف نفسه فقد عرف ربه) (هر کس خود را شناخت، پروردگارش را شناخت).
دعوت به تفکر در آفرینش خویش:
«وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ»(۲)
و در وجود خودتان نیز [آیاتی است]، آیا نمیبینید؟
«مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ مِن نُّطْفَهٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ»(۳)
از چه چیزی او را آفریده است؟ از نطفهای او را آفرید، پس اندازه مقدر کرد.
خودسازی و تهذیب نفس: خودشناسی اولین گام برای اصلاح و رشد است.
نادانی به عنوان ناآگاهی از خویشتن:
ریشهی گمراهی
غرور و تکبر: نادیده گرفتن محدودیتها و پنداشتن خود برتر از آنچه هست.
«وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»(۴)
(پسرم!) با بیاعتنایی از مردم روی مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر فخرفروشی را دوست ندارد.
«وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّکَ لَن تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَن تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا»(۵)
و در زمین به نخوت راه مرو، تو هرگز نمیتوانی زمین را بشکافی و هرگز در بلندی به کوهها نمیرسی.
خودکمبینی و یأس: نادیده گرفتن تواناییها و ظرفیتهای الهی در وجود خود.
تصمیمات غلط و عواقب نامطلوب: عدم شناخت صحیح منجر به انتخابهای نادرست در زندگی میشود.
فاصله گرفتن از خداوند: ریشه اصلی گمراهی و کفر ابلیس نیز تکبر و نادانی از جایگاه خود بود که سبب دوری ابلیس از خداوند شد.
خودشناسی و مسیر کمال:
پله پله تا ملاقات خدا:
نقش خودشناسی در تعالی روحی: چگونه خودشناسی به تهذیب نفس و کسب فضائل اخلاقی کمک میکند.
خودشناسی در انتخاب مسیر زندگی: کمک به انسان در تعیین اهداف واقعی، انتخاب شغل، همسر و سبک زندگی.
خودشناسی، بصیرت و حکمت:
افزایش درک و بینش نسبت به حقایق هستی.
دعوت قرآن به تعقل و تفکر:
«الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ»(۶)
همان کسانی که سخنان را میشنوند و بهترین آن را پیروی میکنند؛ آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، و آنان همان خردمندانند.
این آیه اگرچه مستقیماً به خودشناسی اشاره ندارد، اما دعوت به تفکر و انتخاب احسن، لازمهای از خودشناسی است که فرد بهترین را برای خود برگزیند.
قرآن کریم بارها انسان را به تفکر، تعقل و تدبر دعوت میکند (بیش از ۳۰۰ مورد به تفکر و حدود ۱۳۵ آیه به تعقل و تدبر).
خودشناسی و جامعه: بنیانی برای زیست جمعی
تأثیر فرد خودشناس بر جامعه: افراد آگاه به خود، تصمیمات مسئولانهتر گرفته و تعاملات سازندهتری با دیگران دارند.
نقش خودشناسی در صلح و عدالت: کاهش نزاعات ناشی از غرور، خودبینی و عدم درک متقابل.
آثار منفی ناآگاهی از خویشتن در جامعه: گسترش فساد، ظلم و بیعدالتی وقتی افراد جایگاه و حد خود را ندانند.
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»(۷)
ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیرهها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بیگمان گرامیترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. به راستی که خدا دانای آگاه است.
این آیه به شناخت متقابل و نفی برتریهای ظاهری اشاره دارد که خود لازمه خودشناسی و شناخت جایگاه واقعی انسان است.
بازگشت به خویشتن، راهی به سوی حقیقت است. تأکید مجدد بر اینکه خودشناسی، محور اصلی دانایی و نقطه مقابل آن، ریشه نادانی است.دعوت به تأمل و عمل، لزوم تفکر مستمر در کلام امیرالمؤمنین (ع) و تلاش برای خودشناسی عمیق.خودشناسی نه تنها راهی به سوی کمال فردی است، بلکه بنیان یک جامعه سالم و انسانی و دروازهای به سوی معرفت الهی محسوب میشود.
پی نوشت:
1.خظبه ۱۰۲ نهج البلاغه
2.سوره ذاریات/ آیه ۲۱
3.سوره عبس/ آیات ۱۸-۱۹
4.سوره لقمان/ آیه ۱۸
5.سوره اسراء/ آیه ۳۷
6.سوره زمر/ آیه ۱۸
7.سوره حجرات/ آیه ۱۳
گردآوری: کولاک
شما چه نظری دارید؟ دیدگاه خود را در سایت کولاک بنویسید.
