ترنا بازی چیست؟

ترنا بازی یکی از اصیل‌ترین و جذاب‌ترین بازی‌های سنتی ایران است که ریشه در فرهنگ پهلوانی و آداب عیاری دارد. این بازی که عمدتاً در شب‌های ماه مبارک رمضان و در فضای گرم قهوه‌خانه‌ها اجرا می‌شده، فراتر از یک سرگرمی ساده، ابزاری برای آموزش احترام به پیشکسوت، سخاوت و گره‌گشایی از مشکلات جامعه بوده است.

ترنا بازی چیست و از کجا آمده است؟

ترنا بازی که با نام‌های دیگری همچون «شاه و وزیر» نیز شناخته می‌شود، از دل سنت‌های عامیانه و فرهنگ قهوه‌خانه‌ای ایران سر برآورده است. این بازی در دوران صفویه و قاجار به اوج شکوفایی خود رسید و به‌عنوان یکی از سرگرمی‌های اصلی مردم در محافل شبانه شناخته می‌شد. ریشه این بازی را باید در مفاهیم فتوّت و جوانمردی جستجو کرد؛ چراکه در این بازی، قدرت و منصب (شاهی) نه برای زورگویی، بلکه برای نظم بخشیدن به مجلس و ترویج اخلاق به کار گرفته می‌شد. در واقع، ترنا بازی بازتابی از ساختار اجتماعی سنتی ایران بود که در آن سلسله‌مراتب و احترام به بزرگترها حرف اول را می‌زد.

در گذشته، قهوه‌خانه‌ها تنها مکانی برای نوشیدن چای نبودند، بلکه به‌عنوان کانون‌های فرهنگی و اجتماعی عمل می‌کردند که در آن‌ها نقالی، سخنوری و بازی‌های گروهی رواج داشت. ترنا بازی در این فضا شکل گرفت تا علاوه بر ایجاد هیجان، نوعی عدالت را نیز به نمایش بگذارد. ابزار اصلی این بازی یک کمربند یا پارچه تابیده‌شده به نام «ترنا» بود که نمادی از قدرت اجرایی محسوب می‌شد. اگرچه امروز این بازی به اندازه گذشته در شهرهای بزرگ دیده نمی‌شود، اما همچنان در برخی محلات قدیمی و زورخانه‌ها حفظ شده است.

قوانین اصلی ترنا بازی

در ادامه به مهم‌ترین قوانین این بازی اشاره می‌کنیم:

• تعیین شاه و وزیر: بازی با پرتاب ترنا یا قرعه‌کشی آغاز می‌شود تا شخصی که بالاترین مرتبه (شاه) و دستیار او (وزیر) هستند مشخص گردند.
• احترام به پیشکسوت: هیچ‌کس حق ندارد بدون اجازه شاه سخنی بگوید یا حرکتی انجام دهد؛ همچنین افراد مسن و سادات معمولاً از مجازات‌های بدنی معاف هستند.
• نحوه مجازات (حکم): شاه بر اساس خطای افراد یا به‌صورت تصادفی حکمی صادر می‌کند که توسط وزیر و با استفاده از ترنا اجرا می‌شود.
• جایگزینی جریمه نقدی: در بسیاری از موارد، فرد محکوم می‌تواند به جای تحمل ضربه ترنا، مبلغی را برای امور خیریه یا پذیرایی از اهل مجلس بپردازد.
• رعایت ادب: دشنام دادن، خندیدن بی‌جا یا اعتراض به حکم شاه در طول بازی ممنوع است و جریمه مضاعف دارد.

نحوه انجام ترنا بازی به زبان ساده

در این بخش، گام‌های عملی برای انجام این بازی قدیمی را به زبان ساده بررسی می‌کنیم.

انتخاب شاه و استقرار در جایگاه

در ابتدای بازی، همه شرکت‌کنندگان به صورت دایره‌وار می‌نشینند و با استفاده از روش‌هایی مثل پرتاب قاپ یا قرعه، یک نفر به عنوان «شاه» انتخاب می‌شود. شاه در بالاترین قسمت مجلس (صدر) می‌نشیند و یک نفر را به عنوان «وزیر» انتخاب می‌کند که مسئول اجرای دستورات و نظارت بر نظم بازی است.

صدور حکم و اجرای آن

وزیر موظف است ترنا (کمربند یا پارچه) را در دست بگیرد و منتظر دستور شاه بماند. شاه با نگاه به افراد حاضر یا بر اساس قرعه، فردی را فرا می‌خواند و وزیر حکم را اجرا می‌کند. این حکم می‌تواند زدن چند ضربه کف دست با ترنا باشد یا اینکه فرد محکوم موظف شود کاری مثل خواندن آواز، گفتن لطیفه یا پذیرایی از جمع را انجام دهد.

وساطت و بخشش در بازی

یکی از زیباترین بخش‌های بازی، میانجی‌گری بزرگترهاست. اگر شاه حکمی سخت صادر کند، پیشکسوتان مجلس می‌توانند با گفتن عباراتی خاص، میانجی‌گری کرده و از شاه بخواهند که از مجازات فرد بگذرد. شاه نیز به احترام آن‌ها معمولاً حکم را به صلوات یا پرداخت هزینه چای برای جمع تغییر می‌دهد.

تفاوت ترنا بازی با بازی‌های مشابه محلی

بسیاری از افراد ممکن است ترنا بازی را با بازی‌های مشابهی نظیر «پادشاه و وزیر» یا بازی‌های کارتی ساده اشتباه بگیرند، اما تفاوت اصلی در فلسفه و کارکرد اجتماعی آن است. در بازی‌های محلی معمولی، هدف صرفاً برنده شدن و تفریح است، اما در ترنا بازی، جنبه‌های تربیتی و اخلاقی بر جنبه رقابتی غلبه دارد. در این بازی، کسی که «شاه» می‌شود، وظیفه دارد با تدبیر خود، فضایی سرشار از شوخی و در عین حال احترام ایجاد کند و حتی مبالغ جمع‌آوری شده از جریمه‌ها را صرف امور عام‌المنفعه یا کمک به نیازمندان محله نماید.

تفاوت دیگر در ابزار و مکان اجرا نهفته است؛ برخلاف بسیاری از بازی‌های بومی که در فضای باز و با تحرک بدنی زیاد انجام می‌شوند، ترنا بازی یک بازی نشستنی و کلامی است که در محیط‌های سرپوشیده مانند قهوه‌خانه‌ها و تکیه‌ها اجرا می‌شود. همچنین، وجود قطعات ادبی، اشعار حافظ و سعدی و ذکرهای مذهبی در حین بازی، به آن غنای فرهنگی خاصی می‌بخشد که در بازی‌های مشابه کمتر دیده می‌شود. در واقع ترنا بازی یک «نمایش اجتماعی» است که در آن هر فرد نقشی را برای تمرین زیستِ جمعی و جوانمردانه ایفا می‌کند.