چقدر نگران ویروس نیپا باشیم؟ | آخرین وضعیت طغیان‌ در ۲۰۲۶

به گزارش همشهری آنلاین، پس شیوع ویروس کشنده «نیپا» در هند و مرگ حداقل دو نفر بر اثر ویروس نیپا در ایالت «بنگال غربی» هند در این ماه بسیاری از کشورهای آسیایی در وضعیت آماده‌باش قرار گرفته و چندین کشور از جمله تایلند، مالزی و سنگاپور اقدامات غربالگری و انجام آزمایشات مرتبط را معرفی کرده‌اند.

اما ویروس نیپا چیست و چقدر باید نگران آن باشیم؟

دکتر احسان مصطفوی، اپیدمیولوژیست، رئیس انستیتو پاستور ایران در یادداشتی نوشت: ویروس نیپا (Nipah virus) یک ویروس نوپدید زئونوتیک (مشترک بین انسان و حیوان) است که به‌صورت دوره‌ای باعث طغیان‌هایی با مرگ‌ومیر بالا در بخش‌هایی از جنوب شرقی آسیا می‌شود. اگرچه خطر ابتلا برای عموم مردم پایین است، اما به دلیل شدت بیماری و نبود درمان و واکسن اختصاصی، بیماری ناشی از ویروس نیپا همواره به‌عنوان یکی از تهدیدهای مهم سلامت جهانی شناخته شده است. تاکنون هیچ موردی از ابتلای قطعی به ویروس نیپا در ایران و کشورهای خاورمیانه گزارش نشده است.

ویروس نیپا نخستین بار در سال‌های ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ طی یک طغیان در میان پرورش‌دهندگان خوک در مالزی و سنگاپور شناسایی شد. مخزن طبیعی این ویروس، خفاش‌های میوه‌خوار هستند و شواهد نشان می‌دهد که می‌تواند حیوانات دیگر را نیز آلوده کند و از این طریق به انسان منتقل شود.

دوره کمون بیماری معمولاً بین ۳ تا ۱۴ روز است، هرچند در موارد نادر طولانی‌تر نیز گزارش شده است. علائم بیماری هم اغلب با تب ناگهانی و نشانه‌های غیر اختصاصی شبیه بیماری آنفلوآنزا آغاز می‌شود. در ادامه ممکن است علائم تنفسی مانند پنومونی بروز کند. خطرناک‌ترین تظاهر بیماری، التهاب مغز (انسفالیت) یا مننژیت است که معمولاً چند روز تا چند هفته پس از شروع علائم اولیه ظاهر می‌شود و مشخصه اصلی بیماری نیپا به شمار می‌رود.

میزان مرگ‌ومیر بیماری هم بسیار بالاست و برآورد می‌شود بین ۴۰ تا ۷۵ درصد مبتلایان جان خود را از دست بدهند. برخی از مبتلایان نیز ممکن است دچار عوارض عصبی پایدار مانند تشنج‌های مداوم یا تغییرات شخصیتی شوند و در موارد نادر، فعال‌شدن مجدد ویروس ماه‌ها یا حتی سال‌ها پس از عفونت اولیه گزارش شده است.

انتقال ویروس نیپا می‌تواند از طریق تماس مستقیم با حیوان آلوده یا ترشحات آن صورت گیرد، اما در بسیاری از طغیان‌ها مصرف مواد غذایی آلوده، به‌ویژه شیره خام یا نیمه‌تخمیرشده نخل خرما که توسط خفاش‌ها آلوده شده، نقش اصلی را داشته است. انتقال انسان به انسان نیز امکان‌پذیر است و این نوع انتقال به‌ویژه در بنگلادش و هند، عمدتاً در میان اعضای خانواده و افرادی که از بیماران مراقبت می‌کنند، گزارش شده است. بیماران دارای علائم تنفسی، خطر انتقال بیشتری دارند.

مناطق طغیان انسانی نیپا

مصطفوی در ادامه این یادداشت عنوان کرده؛ از نظر جغرافیایی، طغیان‌های انسانی ویروس نیپا تاکنون تنها در جنوب و جنوب‌شرق آسیا شناسایی شده‌ و اغلب در مناطق روستایی یا نیمه‌روستایی رخ داده‌اند. کشورهای بومی یا دارای سابقه طغیان شامل بنگلادش (با گزارش موارد تقریباً سالانه از سال ۲۰۰۱)، هند (به‌ویژه ایالت کرالا از سال ۲۰۱۸ و همچنین بنگال غربی)، مالزی، سنگاپور و فیلیپین هستند. هرچند آنتی‌بادی‌های ضد ویروس نیپا در خفاش‌ها در بخش‌هایی از آسیا، آفریقا از جمله غنا و ماداگاسکار شناسایی شده‌اند، اما تاکنون طغیان انسانی خارج از جنوب و جنوب‌شرق آسیا گزارش نشده است.

در سال ۲۰۲۶، بر اساس گزارش منابع معتبر بین‌المللی، جدیدترین طغیان ویروس نیپا در هند و در ایالت بنگال غربی شناسایی شد. این طغیان شامل تعداد محدودی مورد تأییدشده بود و عمدتاً در ارتباط با تماس‌های نزدیک در محیط‌های درمانی گزارش شد. مقامات بهداشتی هند با اجرای سریع اقدامات ردیابی تماس، ایزولاسیون بیماران و تقویت کنترل عفونت، اعلام کردند که طغیان مهار شده است. سازمان جهانی بهداشت نیز خطر گسترش منطقه‌ای و بین‌المللی این طغیان را پایین ارزیابی کرد و محدودیت خاصی برای سفر یا تجارت توصیه نشد. با این حال، برخی کشورهای آسیایی به‌صورت احتیاطی غربالگری سلامت مسافران ورودی از مناطق درگیر را تشدید کردند.

تشخیص ازمایشگاهی ویروس نیپا معمولا از طریق شناسایی ژنوم این ویروس با آزمایش ملکولی PCR انجام می‌شود.

نیپا درمان اختصاصی ندارد

به نوشته رئیس انستیو پاستور ایران، در حال حاضر هیچ درمان اختصاصی یا واکسن تأییدشده‌ای برای ویروس نیپا وجود ندارد و درمان بیماران مبتلا محدود به مراقبت‌های حمایتی پیشرفته است. هم‌زمان، چندین درمان آزمایشی از جمله آنتی‌بادی‌های مونوکلونال و داروهای ضدویروسی در مراحل تحقیقاتی قرار دارند. سازمان جهانی بهداشت ویروس نیپا را در فهرست عوامل بیماری‌زای با اولویت بالا برای تحقیق و توسعه، به‌ویژه در زمینه تولید واکسن، قرار داده است.

متخصصان تأکید می‌کنند در مناطقی که این ویروس در گردش است با رعایت اصول بهداشتی، پرهیز از مصرف شیره خام نخل خرما، شست‌وشوی کامل میوه‌ها، اجتناب از تماس با خفاش‌ها و حیوانات بیمار و رعایت دقیق اقدامات کنترل عفونت در مراکز درمانی، می‌توان خطر انتقال ویروس نیپا را به‌طور قابل‌توجهی کاهش داد.

انستیتو پاستور ایران به عنوان بازوی عملیاتی وزارت بهداشت در حوزه تشخیص، در قالب فعالیت تیم پاسخ سریع بیماری های عفونی شرایط تشخیص ازمایشگاهی این بیماری را فراهم آورده است تا در صورت نیاز، به ارائه خدمات آزمایشگاهی به نظام سلامت کشور بپردازد.